1. Кесте

Doing Business индикаторының он көрсеткіші бойынша Қазақстан жағдайының өзгеруі (Бүкіл әлемдік банктің 2007 және 2008 ж.ж. арналған есеп беруінен.)

№	Көрсеткіштер	2008	2007	+/-
1	Бизнестің ашылуы: заңгерлік тіркелу	57	48	-9
2	Құрылыс (қойма мысалы ретінде)	173	173	0
3	Жұмыскерлерді жалдау және жұмыстан босату	22	23	+1
4	Мүлікті тіркеу: жекені меншікті беру	72	71	-1
5	Кредит алу: заңгерлік құқық және кредиттік ақпарат	48	45	-3
6	Инвесторларды қорғау: корпоративті басқару	51	49	-2
7	Халықаралық сауда: импорт және экспорт	178	177	-1
8	Келісімдерді орындау: соттық жүйенің тиімділігі	28	28	0
9	Салық төлеу	44	44	0
10	Бизнестің жабылуы: Банкроттықтың үрдістері	100	103	+3

Талданған уақыт аралығында алғаш рет Орталық Азия мен Қазақстанда Doing Business санағы тек ұлттық деңгейде емес – Алматы мен Астана, сонымен қатар Өскемен мен Ақтобеде, яғни елдің әртүрлі аймақтарындағы жағдайды салыстыру үшін жүргізілген болатын.

Зерттеуде бүкіл әлемдік банкпен жасалған, жүргізілген санақ материалдары қолданылған, ол бизнес – ортаның жақсаруына әкеледі, олай болса Doing Business индикаторлары да жақсарады.

Рұқсат етілген үрдістер мен ұсыныстардың талдану мысалдары:

Бизнесті ашу үрдістерінің бағысы осы үрдіс бойынша алғашқы жоғарғы рейтингісі бар жиырма елдің ішінде – 2.59%, елу елдің ішінде – 6,8%, ал Қазақстанда – 7,6 %.

Үрдістердің бағасын түсірудің ең қарапайым әдісі – талап етілген көшірмелердің мөлшерін төмендету, электронды деректер қорын қолдануға көшу. Тағы бір жолы – Кәсіпорынды тіркеген кезде жарғылық капиталға қойылатын талаптарды болдырмау. Уақыттық шығындарды және үрдістердің мөлшерін төмендету жолы – арызданушы талаптарын болдырмау, ол статистикалық және салықтық есепке алуда қойылатын шарт болып табылады – бұл баспа құқық қорғау органдарының сәйкес үрдістерін көшірмелейді.

Жеке меншікті тіркеу:

Үрдісті демонополизациялау оның бағасының төмендеуіне әкеп соғады, сонымен қатар мүлікті бағалау мерзімдерін қысқарту, ақырғы үрдістің екі баспасын қосу – жер учаскісін тіркеу және жеке құрылысты тіркеу, жер учаскісінің тіркеу мерзімін қысқарту (30- нан 7 күнге дейін).

Бұл ұсыныстар нақты түрде рұқсат етілген үрдістерді қысқартады және арзандатады және Қазақстанның рейтингін бірнеше пунктке дейін көтере алады, сонымен қатар үрдістерді қадамдық талдау нәтижесінде пайда болатын, реформалаудың нұсқаулары бола алады.

Ол үшін қажетті потенциал бар (әкімшілік ресурстар, сарапшылар, әдіс, құралдар), үрдістердің реформаларынының нақты тәсілдерін өңдеу үшін – рұқсат етілген жүйе қолданылады.

Аталып отырған тәсіл арқасында қазіргі уақытқа дейін міндетті түрде сертификаттау обылысынан қоғамдық кәсіпорын өнімдері, авто көліктерді жөндеу және техникалық қараудан өткізу, қонақ үйлерде қызмет көрсету, химиялық тазартулар, авто оттанып алу станциялары және т.б бөлініп шықты – барлығы бизнестің 20 түрі болды.

Тексеру аймағынан жылына 6 000 тексеру жүргізіледі, шағын және орта бизнесті тексеру моноторийі жарияланды.

18 наурыздан 2008 ж. № 259 үкіметтің талаптарынан әкімшілік тосқауылдарды жою коммиссиясы және бизнесті жақсарту – шағын және орта бизнес үшін (ары қарай комиссия) комиссиясы, Қазақстан Республикасының премьер-Министрі бастауымен құрылды. Комиссияның жұмыс органы сауда және индустрия Министрлігі болып табылады.

Бүкіл әлемдік банктің рейтингісіне байланысты коммиссиямен әкімшілік үрдістерді реформалаудағы қажетті және жауапты мемлекеттік органдар бекітілді:

Лицензиялау аймағында саясатты жетілдіру – Экономика және бюджеттік жоспарлау Министрлігі.

«Бизнес ашу» және «жеке меншікті тіркеу» ‑ Әділет Министрлігі;

«Құрылыс жүргізуге рұқсат алу» ‑ Сауда және индустрия Министрлігі;

«Кредит алу» және «Инвесторларды қорғау» ‑ Реттеу агенттігі және қаржылық нарықты және қаржылық ұйымдарды есепке алу;

Сонымен қатар, Бюджеттік жоспарлау және экономика Министрлігінің USAID сарапшысымен бірге Үкімет әрекеттерінің жоспары жасалды және USAID жобасы бизнес – ортаны жақсарту (BEI), «Doing Business» рейтингінде Қазақстанның 2008-2010 жоғарылауы. Жоспар қысқа мерзімді, ұзақ мерзімді және жалпы жүйелік ережелерден тұрады, ол Қазақстанның аталған рейтингте жоғарлауы үшін қолданылған.

Алғашқы бастапқы кезеңде шарттарды жақсарту жұмыстарында қысқа мерзімді ережелерді қолдану жоспарланған, ол жағынан Қазақстанның көрсеткіштері нашар емес:

‑ Кәсіпкерлікті ашу,

- Құрылысқа рұқсат алу,

- Жеке меншікті тіркеу,

- Кредит алу,

- Инвесторларды қорғау.

Әрі қарай қалған индикаторларды жақсартуда тәсілдерді жөндеу қарастырылады, «Doing Business» рейтингісінде ең нашар көрсеткіштер ішінде:

‑ Халықаралық сауда,

- Кәсіпорындарды ликвидацияциялау.

Жалпы қабылданған тәсілдер ішінде ұйымдастырылған шараларды өткізу де қарастырылады, жан – жақта PR-компаниялар, социалды сұрауларды жүргізу, қоғамдық көзқарасты сынауды зерттеу, Халықаралық банкпен видео – конференция түріндегі консультациялар жүргізіледі.

Жай фактор ретінде құқықтық нормативті базаны жетілдіруге арналған «Doing Business» рейтингісінің индикаторлары негізінде реформаларды жүргізу техникалық және институционалды мүмкіндіктер, яғни рұқсат етілген жүйені реттейтін болып табылады.

Осымен қоса бұл шаралар фрагменталды сипат алады. Рұқсат етілген жүйені міндетті, дереу кезде, яғни егер елдің басшысы қолдайтын болса, жүйелік, кешенді, шешілетін рұқсат етілген жүйені реформалау қажет болады. Қазақстан Республикасының рұқсат етілген жүйе концепциясын 2009 – 2010 ж. жетілдіру, Экономика және бюджеттік жоспарлау министрлігі және 27 қарашадан 2008 жылғы №1100 үкіметтің қолдауымен жасалған, біздің ойымызша, ол факторлардың жиынтығын, яғни бизнестің жақсы қалыптасуына негіз болатын, ең үздік әлемдік тәжірибені қолданатын бизнес – ортаны жақсартуды анықтайтын жүйелік құжат болып табылады.

Концепциямен мынадай келесідей мәселелер қарастырады:

Нормативті құқықтық актілерді қарастыру және инвентаризацияны жүргізу, яғни рұқсат етілген барлық құжаттарды ретке келтіретін, олардың оңтайландырылуын («гильотин» әдісі) жүзеге асырады.

Рұқсат етілген құжаттарды қолданған кезде бизнестің жүруіне кедергі келтіретін тосқауылдарды жою;

Рұқсат етілген үрдістерді жою, оларды әлемдік тәжірибеге электронды қызмет көрсетулерді қолдана отырып келтіру;

Мемлекеттік органдардың қоғамдық біріккен кәсіпорындармен қатынасын оперативті қамтамасыз етеді;

Кәсіпкерлік қызметтерді ретке келтіруде альтернативті формаларды қолдану, яғни ерікті сертификаттау және аккредиттеу, азаматтық – құқықтық жауапкершілікті сақтау.

Қайта ретке келтіру саясатын жалпы логикамен концепцияда сәйкес анықталған, адекватты жоғарлату мақсатында мемлекеттік тәртіпке келтіру функцияларын қабылдамау, және ақырғыны мақсатты түрде тиімділікті қарастырады.

Мұндай үрдіс сәйкес тәуекелге бел бууды басқаруды енгізу мақсатында бағалау және талдау негізінде анықталуы қажет. Олар нарықтың «жойылуына» әкеліп соғады.

Осыған сәйкес зерттеуде мемлекеттің және тұтынушылардың қызығушылында кәсіпкерлік қызметтің тәуекелге бел бууын бағалауда әдістемелік жүйелер ұсынылған. Тәуекел деген азаматтардың өмірі мен денсаулығына қауіп келтіру және қоршаған ортаға қауіп келтіру жатады.

«Келесі тәуекел» түсінігін қалыптастыру, кәсіпкерлік субъектінің әрекетінің дәрежесінің әсері нәтижесінде және оның нәтижелері азаматтардың өмірі мен денсаулығына қауіп келтіреді.

Сонымен қоса, тәуекелдердің себептерінен шыға отырып, оларды лицензиялау аймағында жеке шектеу, сертификаттау немесе аккредиттеу, жеке кәсіпкерліктің субъектісін құру этапында нарыққа дейінгі ретке келтіру түрінде анықталған болатын, ал тәуекелдің критикалық дейгейі мемлекеттің ретке келтірудегі дәрежесін анықтайды.

Олай болса, бизнесті енгізуге қолайлы жағдайларды туғызу мемлекеттің арласуында, яғни нарыққа дейінгі кәсіпкерлік қызметті ретке келтіруде, кәсіпкерлік ортада ішкі эффектілерге қатысты интернализациялау шарттарында ғана бір нәтижеге келтіріле алады.