6. Қазақстан Республикасында лицензиялау жүйесінің құрылуы

2007 жылғы қаңтар айының 11-гі «Лицензиялау туралы» ҚР Заңын қабылданбағанға дейін лицензиялау жүйесі 40 заң актілерімен жөнге салынды. Сонымен қатар лицензиялау қазіргі уақытта 21 ведомстволармен және жергілікті атқарушы органдарымен жүргізіледі. Жалпы 1995 жылдың сәуірінен 2006 жылға дейін «Лицензиялау туралы» ҚР Заңына негізінде қызмет түрлерін лицензиялауды көбейтуге бағытталған 56 өзгерістер мен толықтырулар енгізілді.

Сондықтан Қазақстандағы лицензиялау жүесінің қайта өңделуі негізінен лицензиялау туралы заңның жетілдіру бағытында, алдымен «Лицензиялау туралы» ҚР Заңын кәсіпорындар ұйымын, қоғам ұйымдарын тарту және әлемдік тәжірибені қолданып өңдеу жүзінде болды.

Негізінде іске жүргізілген «Лицензиялау туралы» ҚР Заңының нәтижесі лицензиялаудағы әлемдік тәжірибені қолдану мемлекеттік рұқсат ету жүйесінің жұмыс жасауындағы тиісді әдістер экономикалық қызметтің түрлерін қадағалайтын, сонымен қатар лицензиялау облысында жүргізілген заңның қайта өңдеу тәжірибесі екендігін айтып кету қажет.

Арнайы қызмет түрлерінің лицензиялау талабын жүргізу ұлттық қауіпсіздікті сақтау, құқықтық тәртіпті қамтамасыз ету, қоршаған ортаны, меншікті, азаматтардың өмірі мен денсаулығын қорғау заңмен анықталған. Заңның негізі болып:

• Қызмет түрлерінің лицензилауының қысқартылуы.

Заңмен анықталған қызметтің 100 түрлері мен 249 түр тармақтары. Сонымен қатар лицензиялану қызмет түрлерінің саны 2007 жылы 2006 жылмен салыстырғанда үштен бірге қысқарды. Сонымен заңнама деңгейінде қызметті лицензияланған түрлері мен түр тармақтары басқа құқықтық нормативті актілерде оның құқсыз кеңеюі бекітілген.

• Лицензияларды беруде тәртіпке салу

Лицензияда қызметтің лицензияланған түрі көрсетіледі, ал қосымшасында лицензияланған түрдің түр тармақтары көрсетіледі. Сонымен қатар лицензиялық жинақ – лицензияланған қызметтің түр тармақтары үшін ақы төленбейді.

Сонымен қатар аймақ бойынша іс әрекеті шексіз түрге дейін беріледі. «бірыңғай технологиялық процесс» термині және бірыңғай технологиялық процесске кіретін қызмет түрлері лицензиялауды қажет етпейтін қағида енгізілді.

• Лицензияларды беру процедурасын оңайландыру

Жүргізіліп жатқан «электрондық үкіметті» енгізу саясатының айналасында Қазақстан Республикасының ақпараттандыру туралы заңнамасына сәйкес ақпараттық жүйе қолдануда электрондық қызмет көрсету қызметі лицензиарлармен бекітілген;

лицензияны алуда «бір терезе» принципі енгізілген: егер бұрын лицензияланған тұлға бір айдың ішінде қоршаған ортаны қорғау, ядролық, радиациялық, санитар-эпидемиологиялық, өндірістік, өрт қауіпсіздігі және мемлекеттік энергетикалық қадағалау облысында сәйкестікті ұстануына шешім алса, сонымен қатар лицензияланған тұлға өз еркімен 30 күн ішінде (10 күн кішігірім кәсіпорындар субъектілеріне) қажетті тұжырым және лицензия алады;

ВТО нормасына сәйкес басқа тауарларды шеттен әкелгенде автоматты лицензиялау процедурасы анықталған; Лицензияны беру уақыты 10 жұмыс күні;

Лицензияланған тұлғаның лауазымды адамдарының жауапкершілігін анықтайтын бақылау тізімі жүргізіледі.

• Рұқсат ету жүйесінің жетілдіруі.

2007 жылғы 12 қаңтардағы Қазақстан Республикасының «Лицензиялау бойынша кейбір заңды актілерге толықтырулар мен өзгертулер енгізу туралы» Заңында мемлекеттік рұқсат ету жүйесінен 6 рұқсат шығарылды, сонымен қатар лицензиялау процедурасын дубляждайтын туристтік қызметті сертификаттау.

Дербес жағдайда әкімшілік енгізуде және орталық атқарушы органдардың өлкелік бөлімшесінің деңгейінде лицензияланған қызмет түрлерінің жалпы санынан 20% дан аса делегаттыққа жіберілген.

Мемлекеттік реттеудің рұқсат ету жүйесінің ұйымдастырылуы осы шаралардың жүргізілуінде нарықтық инфраструктураның әкімшіліктік мемлекеттік жүйесі оңайлатылған болғандықтан кіші және орта бизнестің серпінді дамуы үшін алғышарт туғызады. Әлемдік дәреженің ескеруінде лицензиялық тәртіпті жүргізу тек адамдар өміріне және денсаулығына, қоршаған ортаға аса қауіп төнген жағдайды болдырмау мақсатында жүргізілуі тиіс.

Сонымен қатар рұқсат ету жүйесін жетілдіру келесі негізгі принциптар мен әдістер бойынша жүргізілуі тиіс:

реттеудің мақсаттылығы;

адам денсаулығын және өмірін, қоршаған ортаны қорғау деңгейін қолайлы қолдау

рұқсат ету құжаттарының тізімін және Қазақстан Республикасының тек заңнама актілерімен берілетін процедурасын нақты регламенттеу;

мемлекеттік реттеу және рұқсат ету құжаттарын беру сферасына жатқызылған қызмет түрлеріне аса оңайлатылған рұқсат;

реттеу қызмет түрлеріне көрсетілетін талаптар либерализациясы;

мамандандырылған талаптардың және рұқсат ету процедураларының ашықтығы;

қызығушылық танытқан барлық мемлекеттік органдарының кәсіпкерлермен және олардың қауымдастығымен өзара тиімді іс әрекеті;

нақты шек қою және рұқсат ету құжатын беру процедурасында мемлекеттік органдардың өкілеттілігін дубляждауын шығару;

қойылған мәселенің үзіліссіздігі, жүйелілігі және кешендігі, қабылданған шешім орындау мониторингі;

бизнестің өзіндік реттеу жабдықтарын дамыту;

бизнес дамуында кедергі келтіретін әкімшіліктік тосқауылдарды жою, оларды жоюда экономикалық шаралардың тиімділігі;

рұқсат ету жүйесінің тиімділігі;

рұқсат ету жүйесін толық жетілдіруде әлемдік тәжірибені қолдану.

4. Бизнеске артық әкімшіліктік жүкті туғызатын айқын емес қайталанатын нормаларды шығару мақсатында лицензиялау, сертификаттау, аккредиттеу облыстарында Қазақстан Республикасының заңының талдауы

Қазақстан Республикасында қызмет түрлерін және түр тармағын лицензиялау тізімі тек дамыған елдермен салыстырғанда ғана аумақты емес, сонымен қатар ТМД елдерімен салыстырғандада аумақты болып келеді. Сондықтан лицензиялау процедурасының және принциптарын нақтылауды талап етеді, және сәйкесінше кейбір жалпы таралған қызмет түрлерін лицензиялау.

Жүргізіліп жатқан қайта реттеу саясатына қарамастан қызмет түрлерін лицензиялауды көбейту тенденциясы бар, сонымен қатар бөлек қызмет түрлерін түр тармақтарына (мысалы,қара және түрлі түсті металдарды өндіру сферасында, улы заттар, фармацевтикалық қызмет, білім беру және т.б.)

Нормативті құқықты акт талдауы мынаны көрсеткен: көп жағдайда жетілдіру және тиімділендіруде ерекше қызмет түрлеріне ұсынатын лицензиялау және мамандандырылу талаптары жатады. Лицензиялау және мамандандырылу талаптары лицензиялау принципына және мақсатына тікелей қатысы жоқ нормалардың шығынын шығару мақсатында қайта қаралуы тиіс, ал бұйрықтар мен нұсқамалар қосымша лицензиялық қызметті және лицензия беруін жалпылайтын рұқсат ету жүйесін туғызатындықтан ведомствалық акт – қысқарған.

Нормативті заѕєа сїйінген актілердіѕ талдауын кґрсетті, еѕ їлкен дјрежеде толыќ жетілдіруге жјне ыќшамдаулар лицензиялау ережелері жјне баєаланєан талаптарды жатып жатыр. Лицензиялау ережелері жјне баєаланєан талаптарды артыќ нормалардыѕ шыєару маќсаттарында тиісті ќайта ќаралєан болу, маќсаттарєа бар болушылардыѕ емес тїзу кґѕіл болудыѕ жјне лицензиялау принциптарына, ал ведомстволыќ актілер - ќысќарєан, дјл осылай бўйрыќ сияќты, нўсќауларды ќосымша рўќсат етілетін жїйені жасап жатыр, лицензиялардыѕ беруді сияќты ескертушіні, дјл осылай жјне келесі лицензиялыќ ќызмет.

Нормативті заѕєа сїйінгендерді актілерде, рўќсат етілетін жїйені реттеушілердіѕ, нормалардыѕ бланкетных жиын барысы белгіленіп жатыр. Лицензиялау ережелерініѕ кґптеген нормалары жјне заѕ сияќты баєаланєан талаптарды ќайталап жатыр «лицензиялау туралы», дјл осылай жјне салалыќ заѕ, бірсыпыралар јсер баєалаулары жеткілікті негіздеу олардан ќабылданып жатыр олардыѕ јлеуметтік - экономикалыќ ортаєа.

Рўќсат етілетін ќўжаттардыѕ алуына арналєан айќынсыз баєаланєан талаптарды аныќталєан, кґрсетілушілер ќалай субъектіге, дјл осылай жјне кјсіпкерлік объектісіне. Сондай жаєдай сыбайластыќ дамуына арналєан шарттар жјне мемлекеттік органдардыѕ лауазымды беттердіѕ зорлыќ-зомбылыќ жасап жатыр.

Лицензионно бар бол - кеѕестік жїйеніѕ жалєасы сияќты рўќсат етілетін жїйе сипатталып жатыр. Жігерлерге байќайсыз ел басшылыќ базар реформалардыѕ белсенді жылжуымен, экономиканыѕ барлыќ дамуєа рўќсат етілетін жїйе тежеуішпен келіп жатыр.

Тереѕ шарттарда жјне экономикалыќ жјне јлеуметтік шарттардыѕ быстроменяющихсясы лицензиялау облысында заѕ шыєаратын база бар болатын жетіспеушіліктері кјсіпкерлік дамуында кедергімен болып жатыр, јкімшілік тосќауылдарды жасай.

Заѕ шыєаратын база жетілгендіксіз, артыќ лицензиялау, айќынсыз, мґлдір емес лицензиялыќ жїйе, јкімшілік тосќауылдар сонымен ќатарєа аласамен жґнге салу нјтижелілігімен органдардыѕ - лицензиарлардың жаќ кјсіпкерлік рўќсатын ќинап жатыр, аз жјне орта кјсіпкерлік субъектілерініѕ сан бой жјне ќаражатќа сјйкесті, салыќ тїсуларды тоќтатып жатыр.

Сайып келгенде, лицензиялау жїйелері сўраќ ќатар, онан арєы толыќ жетілдіруге арналєан талап ететін талќылауларды бар болып жатыр.

Проблемалардыѕ маѕызды бґлімін шешуді болады, тјжірибеліде халыќаралыќ лицензиялау жїйесін, сертификациялар жјне аккредиттеулерді жаќындатып.

Маќсатпен еѕ басты ќазіргі зерттеулерді белгілердіѕ аныќтама, белгілердіѕ, жалпы таптастырудан жатќызуына арналєан кґрсеткіштерді келіп жатыр жјне лицензируемыеге олардыѕ шек ќоюына арналєан, сертифицируемые, аккредиттеу бґлек.

Сјйкес жоєарыда кґрсетілген заѕ кјсіпкерлік ќызмет жїзеге асыруына мемлекеттік ќол сўєу мїмкін тек ќана айќын тјуекелдердіѕ барысы жанында.

Дјл осылай, 4 бапта лицензиялау «негізгі принцибы» Ќазаќстан Республикасыныѕ заѕ «лицензиялау туралы» лицензияланатын аныќтама еѕ басты белгісі аныќталєан:

«Лицензиялыќ рет кіріспесі ўлттыќ ќауіпсіздік маќсаттарында орналастырып жатыр, ќўќыќтыќ тјртіп ќамтамасыз етуініѕ, ќоршаєан орта ќорєаныштары, меншіктіѕ, ґмірлер жјне азаматтардыѕ денсаулыќ».

Арналєан тек ќана лицензиялауды ќолданыла алып жатыр, жїзеге асыру жјне мемлекет ќауіпсіздігініѕ.

Ќазаќстан Республикасыныѕ заѕ «техникалыќ жґнге салу туралы»:

«4 бап. Негізгі маќсат жјне техникалыќ жґнге салу принциптары

Техникалыќ жґнге салу негізгі маќсатын келіп жатыр:

1) міндетті тјртіп белгілеу облысында:

ґнім ќауіпсіздік ќамтамасыз ету, ґмірге арналєан процестердіѕ жјне адам денсаулыќ жјне ќоршаєан ортаныѕ, соныѕ ішінде ґсімдік жјне малдан шыєатынныѕ мира;

ўлттыќ ќауіпсіздік ќамтамасыз етуі;

јрекеттердіѕ ескертуі, ќауіпсіздік салыстырмалы тўтынушылардыѕ алдануына енгізушілердіѕ жјне ґнім сапалары, ќызметтіѕ;

Саудаларєа техникалыќ тосќауылдардыѕ жоюы.

2) стандарттау облысында: Отан ґнім бјсеке ќабілеттілік жоєарылауы; табиєи жјне энергетикалыќ ќорлардыѕ їнемділігі».

«облыста аккредиттеу туралы сјйкестік баєалаулары»:

«3 бап негізгі маќсат жјне аккредиттеу принциптары

Аккредиттеу негізгі маќсатын келіп жатыр:

ќауіпсіздік сўраќ тўтынушылардыѕ назарлардыѕ

1) ќорєаныш жјне ґнім сапалары, процестердіѕ, ќызметтердіѕ;

2) жоєарылауы;

3) жоєарылауы жјне аныќтыќ сјйкестік баєалаулары».

Лицензиялау облысында мемлекеттік жґнге салу маќсатымен, сертификациялар жјне аккредиттеулер ќауіпсіздік ќамтамасыз ету, ґмір зиян ќаќпайлауын келіп жатыр немесе азаматтардыѕ денсаулыќ, физикалыќ немесе заѕгерлік беттердіѕ мїлігіне, мемлекеттік мїлікке, ќоршаєан ортаєа, ќўќыќ ќамтамасыз етуі жјне азаматтардыѕ бостандыќ, маѕызды экономикалыќ зиян ќаќпайлауы, сонымен ќатар мјнді јлеуметтік маќсаттардыѕ орындау сїйеуі.

Тепе-теѕ, бір ќараєанда заѕ маќсаттары, жґнге салу артыќ јсерін жасап жатыр.

Тјжірибеліде негізгі аныќтамалардыѕ бір маєыналы емес тїсіндіруімен сонымен ќатар, осымен орайлас, жґнге салу маќсаттыќ таєайындаулары, заѕ ќолдану сфераларыныѕ жабуы бўл жаєынан алєанда ќайталау болып жатыр, кјсіпкерлікке керексіз јкімшілік жїкті тиеуді жасаушылардыѕ.

Заѕ артыќ «лицензиялау туралы» тїсіндіруді болады, тјуекелдермен мемлекеттік басќарудыѕ тїрлардыѕ сияќты мына заѕ ќабыл алуы кезеѕ жґнге салу дорыночногосын заѕ, реттейтін басќа механизмдарды бар болмады.

Мыналарєа єой заѕ ќолдану сфера аныќтама жоќ болуы тїсінісіп жатыр «лицензиялау туралы», біраќ ўєым аныќтамасы «лицензия - рўќсат , жўмысќа физикалыќ немесе заѕгерлік бетке берілетін лицензиаром лайыќты» шаруашылыќ ќызмет бетімен жїзеге асыру ойлары шекараєа дейін жґнге салу дорыночногосы ішінде ќолдану облысы тиісті тарылу.

Заѕ айырмашылыќ «лицензиялау туралы» ҚР ќабылданєан заѕ кешірек «техникалыќ жґнге салу туралы» кґрсетіп жатыр жјне ќолдану сферасын, жјне жґнге салу объектілері:

«3 бапм. ќазіргі заѕ ќолдану сферасы

1. ќазіргі заѕ жґнге салып жатыр ќоєамдыќ ќатынастар аныќтамамен, ќўруєа, ќолдануєа жјне ґнімге міндетті жјне ерікті талаптардыѕ атќаруына, ќызметке, ґнім тіршілік циклы процестеріне (онан јрі - процестер), сјйкестік растауына, аккредиттеулер жјне мемлекеттік баќылауєа жјне техникалыќ жґнге салу облысында ќадаєалауєа.

Техникалыќ жґнге салу объектісі ґнім, ќызмет, процестерді келіп жатыр».

Демек, ҚР заѕ «лицензиялау туралы» жјне ҚР заѕ «техникалыќ жґнге салу туралы» жјне ой рўќсатынан шыєуєа дейін нарық.

ҚР заѕ ґз кезегінде, сјйкес «техникалыќ жґнге салу туралы» тікелей само шыєу кезеѕ техникалыќ жґнге салу ќолданулары сјйкестік растау жјне аккредиттеу сферадан белгілеп жатыр базар, не талапќа сай болып жатыр - сґз аныќтамасына «аккредиттеу».

Сайып келгенде:

Шаруашылыќ ќызмет жїзеге асыру ой

1. кезеѕ ;

ґндіріс ўйым

2. кезеѕ (аныќтама кезеѕ, ќўрудыѕ, ќолданулар жјне ґнімге міндетті жјне ерікті талаптардыѕ атќарулары, ќызметке, процестерге);

Шыєу

3. кезең: Нарық

Кґрсетілгендер кјсіпорын тіршілік цикл бастапќы фазалары наќтылауды ґзімен жоєарыраќ кезеѕ ўсынып жатыр, ќайсы ќызметке мемлекеттік жґнге салу лайыќты механизмдары јсер етіп жатыр.

Реттеуіштік ґлшемдердіѕ ќолдану сфераларыныѕ бґлінуі тіршілік цикл кезеѕ ҚР заѕ ґзгертулердіѕ салуыныѕ талап етіп жатыр «лицензиялау туралы».

Біраќ сјйкес тїрлардыѕ лицензируемых тізімінен шыєаруын реттеуші јсер талдауынан кейін тек ќана мїмкін туындатылєан «јдістеменіѕ жатќызуымен», мїмкін баламалыќ ќайсы ќолдану нјтижесінде мемлекет ќол сўєулары жјне баєалау мїмкін маќсаттарєа реттеуші - ґлшемдердіѕ јсер маќсаттарыныѕ сјйкестік негіздеуі алынєан болады.