16.2 Өзге жұқалы ауруларда болатын иммундық өзгерістер

Қандай инфекция болмасын иммундык, жүйенің жүмысын бүзады. Олардың ішіңде иммундық жүйеге өте әсер ететің вирустар. Қызылша, грипп, қызамық, эпидемиялық паротит, гепатиттердің жедел кезінде Т-лимфоциттердің белсенділігі төмендейді, баяу жүретін аллергиялық реакциялары теріс, митогенге бласттрансформация жауабы басылған, қызылша мен гриппте нейтрофилдердің функциялары бүзылады.

Респираторлық аурулармен жиі ауыратындарда Т-клеткалардың (оның ішінде белсенді Т-лимфоциттердің); Т-хелперлердің саны азаяды, секреторлы ІgА деңгейі және мұрын секретіндегі лизоцимнің белсенділігі төмендейді, лейкоциттердің интерферон шығару қабілеті де нашарлайды.

Вирусты инфекциялардың иммунитетке әсер ететін себептері:

а) вирустардьщ иммувды жүйесіне тікелей келтіретін әсері, оның ішінде Е Эпштейн-Барр вирусьшьщ әсері жоғары;

б) вирустар Т-супрессорларды белсендіріп, иммунологиялық реакцияларды жаппай басьш тастайды;

в) вирустар лимфоцитгердің мембранасын өзгертіп, олардың функцияларын бүзады.

1. Бауыр аурулары және иммундық тапшылық.

Бауырдың диффузщшы аурулары үш топқа бөлінеді: гепатиттер, фиброздар және цирроздар. Жедел және созылмалы гепатиттердің себептері - вирусты гепатитгер (А,В>С,Д және басқалары), арақ гепатиті, дәрі және басқадай улы заттардың әсері. Иммунитет жүйесінің бұзылуы созылмалы активті гепатитте (ХАГ) айқын білінеді. Бүл жағдайда жалпы Т-лимфоциттердің саны аз, Т-хелперлер көбейіп, Т-супрессорларда азайьш, қан сарысуындағы ІgА мен ІgС-қалыптан артық топтасады. Сонымен бірге, бауырдьщ арнайы А антигеніне немесе адам бауырының липонротеидтеріне қарсы антиденелер қүрылады, Т-клеткалардың кон-А-демеуші супрессияна темендеуі, ФГА-н Т-лимфоцитгердің бласттрансформация реакциясьшың тежелуі, фагоцитоз жүйесінің басьшуы байқалады. Аутоиммундық ХАГ-та қан айналымьшда Т-супрессорларды тежейтін иммунды комплекстер пайда болады.

Кейде бауыр циррозының инфильтратында табиғи және анти-дене бағынышты киллерлік клеткалар табылады.

Т-лимфоциттерінщ азаюы аурудың ауыр-жеңілін көрсетеді,

В-лимфоциттерінің денгейінің кетерілуі - аутоиммунды процесте байқала-ды. Т-супрессорлар санының көбеюі организмнің қорғанысыньщ төменде-генін көрсетсе, ал азаюы мен Т-хелперлердің көбеюі - аутоаллергияның дамуын білдіреді. Ауру ағымында клеткалық сенсибилизация пайда болады. Белсенген гепатитте, циррозда арнайы бауыр антигендеріне, гепатоцитгер-дің субклеткалық компонентгеріне және вирустар антигендеріне

лимфоцит-тердің сенсибилизациясы 33-67% ауруларда кездеседі. Бауырдың ауыр зақымдануьшда иммуноглобулиндердің барлық кластары немесе кейбір түрлері көбейеді. Белсенген гепатитге ІgО, кейде ІgМ көп. Туа болған билиарлық циррозда ІgМ, алкогольмен зақымданған бауырда ІgА көбейеді. Бауыр ауруларының иммунологиялық бұзылыстарьшда қан сарысуындағы нуклеотидтер азайьш диснуклеотидоз дамиды.

Бауыр ауруларында спецификалық иммундық реактивтілігінід өзгерістері бар. Гепатоцеллюлярлы қатерлі ісікте қан сарысуында альфа-фетопротеш пайда болады. Бауырға келген метастазалық обырында және холангиомада альфа-фетопротеин (АФП) болмайды. Жедел және созылмалы гепатигге АФП-ньщ деңгейі шамалы ғана. Гепатит А-ның антигені нәжісте пайда болады, қандағы оның концентрациясы аз. Ауру басталғаннан кейін 4-аптада қан сарысуында ІgМ-нен түратын антиденелер табылады. Антиденелер қанда бірнеше ай сақталады.

Гепатит В вирусының уш антигены бар: үстіңгі (НВsАg), ядролық (НВсАg) және инфекциялық (НВеАg). Беткейлі НВsАg ерте, клиникалық көрінісі басталғанша қанда пайда болып 2-8 апта бойы қан айналымында табылады. НВsАg-ге қарсы антвденелер реконвалесценция кезеңінің аяғында немесе ауру басталғаннан 3-4 ай өткенде ғана пайда болады. Төменгі титрде өмір бойы сақталады. НВсАg қанда табьшмайды, оны тек ауру қызған кезінде бауыр тінінен кездестіреді. Бұл антигенге қарсы антиденелер ерте құрылады. Антиденелер ІgМ қүрамында табылса, инфекцияньщ белсенділігін көрсетрі (вирустың өрбу кезі). Егер антиденелер ІgС қүрамында болса, аурудың сауығу кезі немесе бұрын өткен инфекциялық процесс больш саналады. НВеАg мен НВsАg бір мезгілде, ерте жасырын кезеңінде табылады. Сарғаю кезеңі басталғарнан кейін, бірнеше күн өткенде НВеАg жоғалып, оған қарсы қанда антвденелер шығады. Бұл антиденелердің пайда болуы жедел гепатит В-ның қолайлы өтетінін көрсетеді. Аурудьщ созылмалы түрінде қанда көп уақыт НВеАg және НВсАg-ге қарсы антидеңелер табылады. Антиденелер ІgG құрамында табылса, вирустық көбеюі шамалы екенін көрсетеді. Ал антиденелер IgM құрамында табылса, ол инфекцияның белсендігін көрсетеді.

Гепатит С вирусы созылмалы гепатит, цирроз дамытады. Гепатит С вирусы антигенінің қандағы мөлшері өте аз. Тек вирус РНҚ-н полимеразалық тізбекті реакциясымен (ПТР) ғана табуға болады.

Антиденелер ауру басталғаннан 6-8 апта өткен соң табыльш, қан айналымында кеп уақыт сақталады. Антиденелер созылмалы гепатитте 62-77%, біріншілік бшшиарлы циррозда - 11-12%, ауто-иммунды гепатитте - 33-

Тұкымдас

Вирустардың аталуы

Цитопото логиясы

Латентті

Ауру

асты

инфекция

А1-

Неrреs sim-

АГВ-

- Ерін герпесі

Рһаgегреsvіr

рlех 1 типі

1

-Тері және

іnае

(қарапайым

шырышты қабық

герпес

герпесі

вирусы)

Генитальдық

герпес

- Офтальмогерпес

|

-Герпесті

энцефалит

- Пневмодистер

Неrреs

АГВ-

Генитальдық гер-

sіmрlех 2 типі

2

пес

(қарапайым

Неонатальдық

Герпес

герпес

вирусы)

Vаrісеllа-

АГВ-

- Жел шешек

zоstеr vіrus

3

- Белдемелі герпес

(Жел шешек

Вирусы

Белдеуші

герпес)

Вettagеrреs

Цитомегалови

АГВ-

Цитом

Моноцит

-Орталық жүйке

vіrіnае

рус

5

егалия

терде,

жүйесінің туа

лимфоци

зақымдануы

ттерде

-Регинопатия

- Пневмопатия

- Гепатштер

Herpes Іуm-

АГВ-

Лимф

Т-

АГВ-6 нәрестеввд

рһоtrоріс vіrus

6

опрол

жасушал

экзангемасы (2

Адамның

АГВ-

ифера

арында

жасқа дейін)

герпес вирусы

7

тивтік

АГВ-7 созылмалы

7типі

есер

тұрмыстан

шаршау синдромы

Оата§егрез

Эшіггайн-

АГВ-

В-лимфо-

-Инфекциялық

үігіпае

Барр вирусы

4

идті тін-

мононуклеоз

дерде, В-

-Беркит

жасушал

лимфомасы, , -

арьгада

назофаренгиалды

карцинома ': '

Адамның

АГВ-

В-лимфо-

АИВ-пен ауыра-

герпес вирусы

8

идті тін-

тын серонегативті

8типі

дерде

кісі-лердщ Капо-

ши саркомасы

ЖИТС кезеніндегі

Капоши саркома-

сы.

66%, себебі белгісіз циррозда - 67% табы-лады. Құрамында антиденелер ІgМ болса, ол инфекцияның белсенділігін көрсетеді, егер ІgG болса - бұрын өтіп кеткен инфек-цияны көрсетеді.

Гепатит Д вирусы - басқа гепатиттерге (В және С) қосыльш, олардың клиникалық көріністерін ауырлататын гепатит. Вирусты Д гепатитінің қосылғанын білу үшін аурулардан оған қарсы антиденелерді табады. Өйткені антигенді табу өте сирек кездеседі. ІgМ-ді табу - инфекцияны, ал ІgG - табу вирус сақтаушылықты көрсетеді. Ауруларға иммунитеті орнына келтіретін емді қолданатын жағдайлар: созылмалы белсенді бауыр қабынуы (10 апта бойы клиникалық және биохимиялық көрсеткіштері нәтижесіз немесе бауырда цирроз морфологиясы табылған); биохимиялық көріністері белсенген:

а) аланинаминотрансфеза қалыптан 10 есе жоғары;

б) тым жоғары гипергаммаглобулинемия, қалыптан бес есе жоғары (қайталағанда);

в) патологиялық процесте гастологаялық белсенділік белгілері - орташа немесе ауыр некроз;

г) препубертантгық жас;

д) арнайы диета пайдаланбайтын ауруда энцефалопатияның жоғы; бауыр алкоголь ауруының болмауы (Х.М. Вехслер, 1985); Қолданылатын иммундық әсерлі дәрілер: кортикостероидтар, лей-кинферон, интерферонның басқадай препараттары, левамизол, миелопид, кварцетин, дибазол, дәрумендер (В₆, Вд, Вп, В₁₅, Е, А, С), натрий нуклеинаты, айырша без препараттары, продигиозан, пирогенал, пирацетам, нуклеин алмасуьшың белсендірушілері (В-топты дәрумендер, калий оротаты, метилурауцил, пентоксил, рибоксин және басқалар).

2. Герпес вирусты инфекцнялар (вирустар әулетінің саны 80-ге жуық), өмір бойы адам денесінде сақтальш көптеген әр 'гүрлі ауруларды иммундық тапшьшық жағдайында дамытады (7-кесте).

7-кесте

Адам герпес вирустарының сипаттамасы және олар тудырған аурулардың негізгі клиникалық көріністері

Персистентті вирустық инфекциялары 4 түрлі иммунитет тежеуін береді (Вотяков В.И., Коломиец А.Ғ., 1992): вирустардың және оның бөлшекте-рінің лимфоцитгер құрылысына және оның қызметіне тікелей әсері; герпес вирустарының Т-, В-лимфоциттерге, макрофагтарға және ТК-клеткаларына келтірген әсерінен лимфоциттер қызметгері әлсіреп, өздері ыдырауы мүмкін.

Кейбір вирустар барлық лимфоциттерге, кейбіреулері арнайы лимфоциттердің субпопуляцияларына кері әсер етеді (8-кесте).

8-кесте.

Лимфоциттерге тікелей әсері бар вирустар (А.Г. Коломиец және басқалар, 1992)

Вирус	Т-лимфоциттер	В-лимфоциттер	К-клеткалары	Макрофагтар
Қызылша	+	+	+
НТLV-І	+	+
АИТВ-1-2	+			+
ЦМВ	+	+	+	+
ЭБВ	+	+
ҚГВ	+			+ ■

Ескерту: НТLV-1-адам лимфотропты вирусының 1-түрі, АИТВ - адам иммунитет ташпылығы вирусы, ЦМВ - цитомегаловирустар, ЭБВ -Эпштейн-Барр вирусы, ҚГВ - қарапайым герпес вирусы.

Вирустың немесе клеткалық ерітінді факторларыньщ иммундық жүйесіне тежегіштік әсері бар.

Вирустар (ҚГВ, ЦМВ, АГВ-6, АИТВ, полиовирус, шешек вак-цинасы, Денге вирусы және басқалары) макрофаг жүйесін зақымдайды.

Жоғарыда келтірілген өзгерістердің салдарьшан иммунды жүйесі жұмысының дисбалансы дамқды.

ЦМВ экспериментге 8 күнге дейін бауырда сақталып, онда ошақты некроздар пайда болады. ЦМВ Т- және В-лимфоциттердің, макрофагтардьщ, көкбауырдың жетілмеген мононуклеарларьш зақымдайды. Макрофагтардың зақымдануы ИЛ-1-дің, интерферон секрециясын бүзады (Койёегз Ь.А.,1985). Реттеуші Т-клеткалардың зақымдануы ИЛ-2-нің синтезін және клеткалардың ИЛ-2 байла-ныс-қатьшасын нашарлатады. Хелпер-супрессор индексі азаяды, ЦМВ-шфекциясында клеткалық иммунитетгің төмендеуі көп мүшелердің зақымдануына да байланысты. Клеткалық иммунитет тапшьшығы бар адамдарда ЦМВ несеппен шығып жатады (Савиц-кий Г.И. 1984). Оларда ЦМВ-инфекциясы латентгі жүреді (Деми-дова С.А.1982). Қазіргі уақытта ЦМВ-инфекцйясы иммунды тапшылығьш беретін жүқпалар тобына жатады.

Ересектерде ЦМВ-жүқпасы созылмалы аурулары бар адамдарда, гемотрансфузия, трансплантациадан кейін, қатерлі ісіктерде, цитостатикалык; жөне кортикостероидты дәрілермен емдегеннен кейін, олардың асқынулары ретінде екіншілік ауру болъш қосылып, кейбір жағдайда кісі өліміне әкеледі.