4. Акростих
Акростих – шиғыр юлдарының беренсе хәрефтәренән өҫтән аҫҡа табан төҙөлгән һүҙ йә һөйләм килтереп сығара торған шиғыр формаһы. Уны күпселектә берәйһенә бағышлау рәүешендә яҙалар. Миҫал өсөн мин үҙемдең ҡотлау открыткаһы тексы итеп яҙылған акрошиғырҙы килтереп китәм.
Яңғыҙлыҡтан йонсоғанда,
Рух һынғанда сыралай,
Алдарымда пәйҙә булдың,
Тылсымлы таң нурылай.
Аҫыллыҡтың өлгөһө һин,
Матурлыҡтың илаһы!
Һүҙ табалмам аңлашырға,
Инде ниҙәр ҡылаһы? -
Нисек һинең хыялдарың
Етер маяҡ булаһы?..
6-сы дәрес
Рифма эҙләү
Рифманың һүҙҙәрҙең яңғырашы буйынса оҡшашлығы икәнен беләбеҙ беҙ. Беҙгә уның яңғырашы буйынса асыҡ һәм ябыҡ, ә төҙөлөшө буйынса ябай һәм ҡатмарлы булыуын белеү етер.
Асыҡ рифма тип һуҙынҡы өнгә тамамланған яңғырашты әйтәләр. Ул йырҙарҙа айырыуса киң ҡулланыла, сөнки йырҙың үҙенсәлеге (һуҙыу) үҙе үк асыҡ рифмалар ҡулланыуҙы талап итә.
Ябыҡ рифма иһә тартынҡыға бөтә:
Урам буйы боҙлауыҡ,
Тайып йығылған бер тауыҡ...
Ябай рифма бер һүҙҙән тора, йәғни, икенсе юл аҙағындағы бер һүҙгә дүртенсе юл аҙағында ла шуға оҡшаш яңғырашлы һүҙ табыла. Күпселек шиғырҙарҙа ул шулай.
Ҡатмарлы рифма – иң ҡыйыны. Яңғырашы буйынса ул дүрт ижекле тотош быуынды алыуы ихтимал, тимәк, өс йә дүрт һүҙҙән дә тора ала. Шуға ла бындай рифмаларҙы ҡуллана белеү шиғыр төҙөү оҫталығының иң камил өлгөһө һанала.
Һәр күңелдә/ хис уятыр/ тып-тын ул йыр -
Һәр бер йөрәк/ һандуғастың/ дәртен тойор...
Йәки:
Саф ай булып/ эскә ҡарай/ һаҡ төн йөҙө.
Өйөрөлә/ дәртле орсоҡ/ тилбер ҡулда.
Хәрәкәттең/ үҙе орсоҡ/ был һил өйҙә -
Туҡтамаҫҡа/ баҙнат иткән/ тик ул бында...
Рифма эҙләү – башлап яҙыусыларҙың төп шөғөлө, тиергә мөмкин. Сөнки быға тиклем яҙылған миллиондарса шиғырҙарҙа һеҙгә кәрәкле һүҙҙәр тегеләй ҙә, былай ҙа рифмалаштырып бөтөлгән инде. Ә ҡабатланған рифмаларҙы тағы ла сүкеп ултырыу ул – тапалған юл тип атала, уны уҡыусы шунда уҡ күрәсәк (бала саҡ – ҡаласаҡ). Шиғырҙы уҡыусыла һәм тыңлаусыла һәр ваҡыт “рифма көтөү” тигән тойғо йәшәй, йәғни, улар һәр шиғырҙа авторҙың һүҙҙәрҙе нисек уйнатыуын, икенсе юл аҙағында яңғыратҡан һүҙгә дүртенсе юл аҙағында нимә килтереп сығарырын алдан самалап, көтөп тора. Әгәр тапҡыр һәм өр-яңы яңғыраш килеп сыҡһа, уның йөҙө яҡтырып китәсәк тә:” Әһә-әһә!...” – тип уйлап ҡуйып, артабан ҡыҙыҡһынып китәсәк. Сөнки шиғырҙың мәғәнәһенән, образынан да элегерәк уҡыусыға тап шул рифма яңғырашы барып етә, ҡалғанын ул аҙағыраҡ, хатта ҡайтанан уҡып ҡарап ҡына, төшөнә башлай.
Рифма эҙләү юлдарын “бейей-бейей оҫтара” әйтеме менән сағыштырырға мөмкин. Әгәр һеҙ башығыҙға килгән һәр бер һүҙгә ирекһеҙҙән рифма эҙләй башларға өйрәнеп алһағыҙ, был шөғөл тиҙҙән автоматлашып китәсәк һәм һеҙгә артабан Николай Носовтың “Белмәҫйән мажаралары” повесы геройҙары һымаҡ:” Сүбәк – гүбәк, дүбәк, лүбәк... тф-ү, рифма табып булмай торған һүҙ икән был!” – тип аптырап ултырырға тура килмәйәсәк. Сөнки рифманың иң мөһим сифаты – яңғыраш икәнен иҫтә тотоп, шуны әйтергә мөмкин: теләһә ниндәй һүҙгә лә оҡшаш яңғыраш табырға була! Бының өсөн һеҙҙең башығыҙҙа (алдан әйтелгәнсә - эске аңғыҙҙа) миллиондарса вариант йөрөргә тейеш һәм уны кәрәк саҡта сығарып алырға ғына кәрәк. Шуға ла башлап яҙыусыларға ололарҙың кәңәше ғәҙәттә шунан ғибәрәт була: күберәк шиғырҙар уҡығыҙ. Күберәк уҡыған һайын, һеҙҙең хәтерегеҙҙә рифмалар варианттары йыйыла ғына барасаҡ. Әгәр Маяковский кеүек бөйөк шағирҙарҙың әҫәрҙәрен уҡып ҡараһағыҙ, уларҙа әллә ниндәй ҡатмарлы һүҙҙәргә лә бик оҫта итеп рифма килтереп сығарып булыуын күреп, үҙегеҙ ҙә таң ҡалырһығыҙ:
Заявишься: "Не могут ли аудиенцию дать? Хожу со времени Она".- "Товарищ Иван Ваныч ушли заседать - объединение Тео и Гукона".