3 Кезең (Нұсқа –«б» дәрілік жалбызтікен тамыры) Дұрыс жауап эталоны:

3. Жалбызтікен тамырындағы негізгі әсер етуші заттары –шырыштар,оларды сумен тұндыру арқылы алады.

Жұмыс орнын дайындау ( таразы, су моншасы,бюкс, тазартылған су, түйгіш, колба 100 мл, қағазды фильтр) . ДӨШ түйгіште ұсақтатылады. Дәрілік жалбызтікен тамырының 10 г алады, 100мл көлемді колбаға салады. Шикізатқа 50 мл тазартылған су құяды да 20-30 минутқа қояды. Сықпай фильтрден өткізеді де, шыққан затты алады.

Жалбызтікен тамырының кесіндісін немесе ұнтағын аммиак немесе күйдіргіш натр ерітіндісімен сулағанда сарғыш түс пайда болады.

2. Сан көрсеткіштері:

• тамырдың ылғалдылығы – 14 % көп емес

• жалпы күл - 8% көп емес

• ағаштанған тамырлар - 3%көп емес

• тығынынан дұрыс тазартылмаған тамырдан - 3% көп емес

• органикалық қоспадан – 0,5% көп емес

• минералды қоспадан – 0,5 % көп емес

4 Кезең (Нұсқа – «б» дәрілік жалбызтікен тамыры) Дұрыс жауап эталоны:

1. Шырышқа сапалы реакциялар жүргізу әдісі.

• пробиркаға 1-2мл 10% жалбызтікен тамырының тұнбасын құяды және оған хлорлысутекті қышқылдан 2-3 тамшы қосады. Сарғылт-жасыл бояу пайда болады. Қоспаға 2мл спирт қосады, шырыш коагуляцияға ұшырап кәуек тәрізді массаға айналады .

• 2 мл 10% жалбызтікен тамырының тұнбасына 2 тамшы күйдіргіш натр ерітіндісін қосады, сарғыш –лимон түс пайда болады.

• 2 мл жалбызтікен тамырының тұнбасына 2 мл қорғасын ацетаты ерітіндісін қосады, үлкен көлемді шырыш тұнып қалады.

2.Гистохимиялық реакциялар: әсер етуші заттар мен қордағы қорек заттарды анықтау үшін көлденең кесіндіге немесе шикізат ұнтағына шырышқа реакция:

- жалбызтікен тамырының кесіндісін немесе ұнтағын аммиак немесе күйдіргіш натр ерітіндісімен сулағанда сарғыш түс пайда болады.

- крахмалға реакция : крахмалды анықтау үшін құрғақ тамырдың қабығынан қырынды алады немесе кесіндіге бір тамшы йод ерітіндісін тамызады. Крахмал дәндері көк түске боялады.

5 Кезең (Нұсқа – «б» дәрілік жалбызтікентамыры ) Дұрыс жауап эталоны:

1.Дәрілік жалбызтікен тамырының медициналық қолданылуы: тыныс жолдарының қабынуы жағдайында,сондай-ақ ауыр гастрит, энтероколит, іш өту кезінде, қақырық түсіретін және жараны тез бітіретін зат болып табылады.

2.Препараттар: ұнтақ, тұнба және шәрбат түрінде қолданылады, жалбызтікен жапырақтарынан Мукалтин деген препарат алынады. Оны қақырық түсіруге қолданады.

НҰСҚА –«Л» ЖЫЛАН ТАРАН ТАМЫРСАБАҒЫ

1 Кезең Дұрыс жауап эталоны:

1. Өндірілетін өсімдік- жылан таран

Planta productive- Polygonum bistorta

2. Дәрілік өсімдік шикізаты- жылан таран тамырсабағы

Materia vegetabilis medicinalis - Rhizoma Bistortae

3. Тұқымдасы- қарамықтар

Familia - Polygonaceae

Жылан таран тамырсабағының морфологиялық сипаттамасы: тамырсабағы қатты, жылан тәрізді иілген, аздап сүйірленген, көлденеңінен сақина тәрізді қалыңданған және кесілген тамыр іздері байқалады. Тамырсабақтың ұзындығы 3-10 см, қалыңдығы1,5-2 см.

Қабығының түсі қоңыр, қызыл- күрең; сынығы- қызғылт немесе қызыл- күрең, тегіс. Иісі жоқ, дәмі өте тұтқыр.

2 Кезең (нұсқа – «л» жылан таран тамырсабағы) Дұрыс жауап эталоны:

1.Гүлдегеннен кейін жиналған, тамырлардан, жапырақ, сабақ қалдықтарынын тазартылған, топырағы жуылып кептірілген жабайы көпжылдық шөптесін өсімдік.

Тамыр сабағы қатты, жылан тәрізді иілген, аздап сүйірленген, көлдененнен сақина тәрізді қалынданған және кесілген тамыр іздері байқалады. Тамыр сабақтың ұзындығы ығы 3-10 см, қалыңдығы 1,5-2см. Қабығының түсі қоныр, қызыл күрең; сынығы қызғылт немесе қызыл күрен, тегіс. Иісі жоқ, дәмі өте тұтқыр.

2. Химиялық құрамы.Жылантаран тамырсабағының химиялық құрамында әсер етуші заттар – конденсиррленген танидтердің айқын мөлшерімен, гидролизденетін 25%-ға дейін илік заттар. Бос күйінде гал, эллаг қышқылдары, катехин кездеседі.

Жылантаран тамырсабағының химиялық құрамындағы ілеспелі заттары: оксиметилантрохинондар, аскорбин қышқылы, крахмал. Сонымен қатар шөбінде флаваноидтар, гиперозид, рутин, авикулярин кездеседі.

3.Микроскопиясы. Жылантаран тамырсабағының жұмсартылған шикізатынан микротомның (алмастың) көмегімен көлденең кесіндісі жасалады.Препаровалдық иненің көмегімен нысананы заттық шыныға көшіреді.Жарықтандыру үшін хлоралгидрат ерітіндісінен 1 тамшы тамызылады, жабынды шынымен жабады және микроскоптың кіші және үлкен өлшемімен қаралады. Жылантаран тамырсабағының препаратының микроскопиясында келесідей диагностикалық элементтерді табады: көлденең кесіндісінде көрініп тұрғандай тамырсабағы шоқ құрылымды екендігі айқын көрініп тұр.Сыртынан ол жұқа қанық қоңыр түспен қапталған. Өткізгіш шоқтары сақина тәрізді, сопақ, коллатералды, ашық.Сыртқы жағынан (флоэма жағынан), ішкі жағынан (ксилема жағынан) шоқтарға әлсіз қалыңданған, әлсіз сүректенген, паренхима талшықтары қабысады. Негізгі паренхима өзекте жасушааралық (аэренхима) түзетін ірі, домалақ жасушалардан тұрады.паренхима жасушаларында жай ұсақ коахмал дәндері кездеседі, сонымен қатар өте ірі кальций оксалаты шоқтары бар.