55. Спробы ажыццяўлення «права нацый на самавызначэнне» ў Беларусі. Усебеларускі з’езд (кангрэс) 1917 г.

Первый Всебелорусский съезд - созванный Великой белорусской радой представительский форум. Съезд проходил 15 – 17 декабря 1917 г. На первом заседании Всебелорусского съезда присутствовали 1.872 делегата, из них 1.167 с правом решающего голоса, которые представляли практически все слои населения Беларуси. Из общественно-политических группировок были представлены: беспартийные землячества - минское, могилёвское, витебское, гродненское, смоленское, виленское; фракции: эсеров - правых и левых, социал-демократов - большевиков, меньшевиков и интернационалистов, Белорусской социалистической громады и др.; представители государственных организаций - земств, городских управ, профсоюзов, комземов, солдатских депутатов и представителей беженцев, а также Советов. По сословной принадлежности делегаты были преимущественно крестьянского происхождения. Съезд признал право белорусского народа на самоопределение и демократическую форму правления. На съезде были избраны его Рада из 71 представителя различных партий, и исполком Рады. После долгих дискуссий в ночь с 17 на 18 декабря была принята резолюция: Первый Всебелорусский съезд постановляет: неотлагательно организовать из своего состава орган краевого управления в лице Всебелорусского Совета крестьянских, солдатских, рабочих депутатов, который становится во главе управления краем. Первоначально большевистские депутаты принимали участие в съезде, однако после принятия им первых контрреволюционных резолюций об управлении страной, распускавших фактически городскую власть, контролируемую коммунистами, ночью 17 декабря здание съезда было окружено красногвардейцами, а делегаты отправлены по домам. После этого Рада съезда некоторое время работала в подполье и сыграла важную роль в провозглашении БНР.

56.Брэст-Літоўскі мірны дагавор. Абвяшчэнне Беларускай Народнай Рэспублікі. Устаўныя граматы.

Усебеларускі з’езд праводзіўся ў Менску з 3 снежня 1917 г. Але ў ноч з 17 на 18 снежня ад імя СНК Аблвыканкамзаха Ўсебеларускі з’езд быў распушчаны. Дэлегаты Ўсебеларускага з'езда паспелі абраць Прэзідыум, які 18 снежня 1917 г. на паседжанні ў дэпо Лібава-Роменскай чыгункі часткай дэлегатаў быў ператвораны ў Раду Ўсебеларускага з'езда – кіруючы цэнтр нацыянальнага руху ў Беларусі. Яе Прэзідыум быў ператвораны ў Выканаўчы камітэт (Выканкам) Рады Ўсебеларускага з'езда на чале са старшынём Язэпам Варонкам.

Пасля пачатку наступу аўстра-германскіх войскаў 18 лютага 1918 г. Аблвыканкамзах і СНК Заходняй вобласці і фронту ў ноч на 19 лютага эвакуіруецца ў Смаленск. У гэты момант, Выканкам Рады Ўсебеларускага з'езду бярэ на сябе кіруючыя функцыі.

21 лютага 1918 г. Выканкам прымае першую Устаўную грамату, у якой аб'яўляе сябе часовым вышэйшым органам улады на Беларусі да моманта склікання Ўстаноўчага сходу. У Грамаце падкрэслівалася, што здзейсніць сваё права на самавызначэнне беларускі народ можа толькі шляхам склікання на дэмакратычных пачатках Усебеларускага Ўстаноўчага сходу. Да гэтага часу выканаўча-распарадчым органам аб'яўляўся Народны сакратарыят. Праца сакратарыята пачалася ў цяжкіх умовах нямецкай акупацыі.

3 сакавіка 1918 г. РСФСР падпісвае ў Брэст-Літоўску мірную дамову з Германіяй. У адпаведнасці з ім Расія страчвала больш за адзін мільён квадратных кіламетраў тэрыторыі па мяжы: Дзвіна – Свянцяны – Ліда – Пружаны – Брэст-Літоўск. Вялікая частка тэрыторыі Беларусі (уся тэрыторыя на захад ад ракі Дняпро) заставалася за Германіяй. Інтарэсы беларусаў абодвума бакамі не былі прянытыя да ўвагі. Па Брэст-Літоўскай дамове Беларусь выступала не суб'ектам, а аб'ектам міжнародна-прававых адносін.

У сувязі са склаўшайся пасля Брэст-Літоўскай дамовы сітуацыяй Выканкам Рады Ўсебеларускага з'езда 9 сакавіка 1918 г. выдаў другую Устаўную грамату, у якой абвяшчае стварэнне Беларускай Народнай Рэспублікі (БНР) “у рубяжох разсялення і лічбеннай перавагі беларускага народу”. Менск абвяшчаўся сталіцай БНР. Грамата пацвярджала дэмакратычныя правы і свабоды грамадзян Беларусі: 8-гадзінны рабочы дзень, свабода слова, друку, сходаў, забастовак, сумлення, веравызнання, недатыкальнасць асобы і жылля, раўнапраўе моў, роўныя правы ўсіх народаў Беларусі. Згодна з 7-м пунктам касавалася прыватная ўласнасць на зямлю, і яна перадавалася тым, хто на ёй працуе. У другой Устаўной грамаце таксама абвяшчаліся некаторыя асноўныя прынцыпы дзяржаўнага ўладкавання, гаварылася аб формах уласнасці і інш. Аднак выразнай сацыяльна-палітычнай пазіцыі адносна дзяржаўнага ўладкавання Беларусі грамата не ўтрымлівала. Рашэнне ўсіх асноўных пытанняў перадавалася Ўстаноўчаму сойму Беларусі.

Працягам працэсу нацыянальнага самавызначэння з'явілася прыняцце 25 сакавіка 1918 г трэцяй Устаўной граматы, якой абвяшчалася незалежнасць Беларусі.

Трэцяй Устаўной граматай БНР аб'яўлялася незалежнай і вольнай дзяржавай у этнаграфічных межах той тэрыторыі, дзе пражывала большасць беларускага насельніцтва. У грамаце пералічваліся тэрыторыі, якія павінны былі ўвайсці ў склад БНР у адпаведнасці з прынцыпам перавагі беларускага насельніцтва (БНР аб'яўлялася ў складзе Магілёўскай, Менскай, а таксама беларускіх частак Гродзенскай, Віленскай, Віцебскай, Смаленскай, Чарнігаўскай і сумежных губерняў – гэтая тэрыторыя адпавядала этнаграфічнай карце разсялення беларусаў, падрыхтаванай і выдадзенай у 1917 г. Я. Карскім). Пацвярджаліся ўсе правы і свабоды грамадзян, абвешчаныя другой Устаўной граматай. Па сутнасці, грамата пацвердзіла папярэднія дэкларацыі Рады БНР і абвясціла аб непашырэнні на Беларусь юрысдыкцыі Расіі.

Такім чынам, усе тры Устаўныя граматы вызначалі асноўныя палажэнні аб грамадскім і дзяржаўным ладзе Беларусі. Беларусь аб'яўлялася дэмакратычнай, парламенцкай, прававой дзяржавай, у якой будуць гарантаваны правы ўсіх яе грамадзян і нацыянальных меншасцяў.