110. Ауа қысымының оның қозғалыс жылдамдығына тәуелділігін бақылау

Құралдар: өлшемі 170X200 мм қағаз парағы – 2 дана.

Жұмыс мақсаты – оқушыларға ауа легі жылдамдығы мен оның статикалық қысымы арасындағы тәуелділікті көрсету.

Көрсетілген тәуелділікті байқау үшін оқушылар келесі қарапайым тәжірибелерді орындайды:

1. Әрбір қолға қағаз парағын алады, оларды бір-бірінен 5-6 см ара қашықтықта вертикалынан қояды да олардың арасынан жоғарыдан төменге ауа үрлейді (249-сур.). Олардың арасындағы статикалық қысымды төмендету салдарынан парақтардың жақындауы байқалады.

2. Ауа үрлеуді жалғастыра отырып, парақтар 2-3 см жақындайды және олардың жабысуын бақылайды.

3. Парақтарды ауыз деңгейінде ұстап парақ үстінен ауа үрлеп оның көтерілуін бақылайды (250-сур.).

4. Ауа қозғалысының жылдамдығын арттырады да бірінші жағдайға қарағанда тағы да парақтың үлкен биіктікке көтерілгенін бақылайды.

Ж

асалған қарапайым тәжірибелер оқушыларды ауа легі жылдамдығының көбеюі оның статикалық қысымы модулінің азаюына әкелетініне сендіреді және тікұшақ қанатының көтерілу күшінің пайда болу себептерінің бірін ашады.

§ 4. Механикалық тербелістер мен толқындар

251-сур. 111-жұмыс құралдары

110. Серппедегі дененің еркін тербелісін зерттеу

Құралдар: 1) динамометр; 2) массасы 100 г екі қармағы бар жүктер – 2 дана; 3) Фронтальды жұмыстарға арналған штатив (251-сур.).

Жұмыстың мақсаты – серпімділік пен ауырлық әсерімен серіппеде еркін тербелетін дененің кинематикасы мен динамикасын талдау.

2

251

-сур. ІІІ жұмыстың құралдары

51-сурет бойынша қондырғыны құрастырады. Штативтің табанына динамометрді вертикальды бекітіп оған массасы 100 г 2 жүкті іліп қояды. Жүктердің тербелу кезіндегі үйкеліс күшін болдырмас үшін динамометрдің көрсеткішін шкаладан теріс қаратады, оны вертикальды осьтің жанына 180° бұрады, ал штативтің табанындағы динамометрдің қалыбын жүктер ілінген өзекше тербелу кезінде аспаптың шектеуіш скобасына жанаспайтындай етіп реттейді.

Жүктердің тепе-теңдік қалыбы байқалады, содан соң оларды тепе-теңдік қалыбынан 4-5 см-ге вертикальды төмен тартып жіберіп қояды. Серпімділік пен ауырлық күшінің әсерімен жүктердің еркін тербелісі байқалады. Бұл кезде негізгі зейінді олардың ығысуының, жылдамдығының, үдеуінің және тепе-теңдік қалыпқа қатысты тең әсерлі күшінің кезеңдік өзгерісіне бөледі. Жүктер тербелісінің кинематикасы мен динамикасын қарастырғаннан кейін оқушылар дәптерлеріне тең әсерлі күштердің векторларын, бір кезең ағымындағы олардың келесі 6 қалыбына арналған жүктерінің жылдамдығы мен үдеуін (суретін) салып отырады (252-сур.):

252-сур. Серіппедегі жүк тербелісінің кинематикасы мен динамикасы

1. жүктер тепе-теңдік қалыбына қарай тік қозғалады;

2. жүктер жоғарыға қозғалып тепе-теңдік қалыбын өтеді;

3. жүктер тепе-теңдік қалыбынан жоғарыға қозғалады;

4. жүктер тепе-теңдік қалыбынан төменге қозғалады;

5. жүктер төменге қозғалып, тепе-теңдік қалыбын өтеді;

6. жүктер тепе-теңдік қалыбынан төменге қозғалады.

Бұл жұмыста тербелуші дене ретінде массасы 100 г екі жүктің орына калориметрге арналған денелер жинағынан қармағы бар болат немесе жез цилиндрді алуға болады. Олардың массасы сәйкесінше 153 г және 165 г-ға тең.

Ақырында жұмысты кесігі 1X1 мм, ұзындығы 150 мм, шетіне массасы 100 г жүк ілінген резеңке баумен орындауға болады.