4. Бұлшықеттердің жіктелуі:
А. Функциясына байланысты:
1. бүккіштер:
2. жазғыштар;
3. супинаторлар;
4. пронаторлар;
5. констрикторлар, тарылтқыштар;
6. дилятаторлар, кеңейткіштер;
7. авдукторлар-денеден әкетушілер;
8. аддукторлар-денеге әкелушілер;
9. леваторлар-көтерушілер;
10. депрессорлар-түсірушілер;
11. жапқыштар.
Б. Пішініне байланысты:
1. шеңберлі;
2. жалпақ;
3. үзын:
4. қысқа:
5. трапеция тәрізді;
6. шаршы тэрізді;
7. камбалатэрізді:
В. Бүлшықет талшықтарының жолы бойынша:
1. тік;
2. қиғаш:
3. көлденең:
Г. Бастарының саны бойынша:
1. бір басты;
2. екі басты;
3. үш басты:
4. төрт басты.
Д. Қарынша саны бойынша:
1. бір қарыншалы;
2. екі қарыншалы;
3. көп қарыншалы.
Е. Орналасуына байланысты:
1. беткей
2. терең;
3. сыртқы;
4. ішкі.
Ж. Ешқандай топқа кірмейтін бұлшықеттер:
1. егіз бұлшықеттер:
2. тэкаппарлық;
3. күлкі:
Лесгафтың жіктеуі бойынша, барлық көлденең-жолақты бұлшықеттерді олардың орындайтын қызметіне байланысты екі топқа жіктейді.
1. статикалық:
2. динамикалық:
1. Статикалық бұлшықеттер, эдетте қиғаш жүретін талшықтардан қүралып, қысқару қабілетімен ерекшелінеді. Олар үзақ уақыт үлкен күш қызметін орныдауға мүмкін. Статикалық бүлшықеттер қоңыр түсті болады және оларды «қызыл» деп атайды. Олардың түсі үлпада пигмент миоглобиннің болуына байланысты. «Қызыл» бүлшықеттерге жіңішке нерв талшықтары келеді.
2. Динамикалық бүлшықеттер-тез жүмыс істейтін бүлшықеттер. Олар үлкен кернеумен жиырылады, бірақ тез шаршайды. Талшықтар жиі параллель орналасады. Динамикалық бүлшыққеттерді «ақ» деп атайды, оларда «қызыл» бүлшықеттерге қарағанда миоглобин аз болады.Үлкен диаметрімен жэне саны көп миофибрилдермен ақ талшықтарға жуан нерв талшықтары келеді.
И. Бүлшықеттердің жіктелуінің соңғы түрі:
1. антагонистер-бір буынның бүлшықеттері жиырылу барысында тарту күшін қарама-қарсы бағытта орындайды. Біреулері жиырылады, біреулері босаңсиды. Айтагонист бүлшықеттер байсалды қимыл орындауға мүмкіндік береді.
2. Синергистер немесе агонистер-бір буынның бүлшықеттері қызметін бір бағытта орындайды.
5. Бұлшықеттердің қосалқы аппараттары:
1. Сіңірлер немесе сіңірлі созылмалар-апоневроздар, олар өте мықты болады. Мысалы: Ахилл сіңірі, жүргенде 240 кг.-дай жүкті көтереді, ал статикалық қатайтуына-470 кг дейін, жүргізу уақытында соққылардың кезінде -930 кг-ға дейін. Апоневроздар бүлшықеттерден тыс болмайды. Апоневроздардың функциясы фасциялардыкімен үқсайды.
2. фасциялар, шандыр қабықтар:
а беткей
б терең
Бұл мүшелердің дәнекер тканьді қабықшалары. Фасциялар сүйектерге, шеміршектерге, апоневроздарға бітіп, бұлшықеттердің орнынан жыжуына бермейді. Фасцилар талшықтарының сапасына қарасақ, борпылдақ жэне тығыз болып бөлінеді.
3. Сіңірлі қынаптар: тері астылық жэне терең.
4. Шырышты қалталар, мысалы тізе буынында 9-ға жуық шырышты қалталар немесе синовиальді қалталар бар. Қалталар, сіңір немесе бұлшықет сүйек томпағына жабысып тұрған жерінде пайда болады, олардың қызметі-қажалуын жою.
5. Бүлшықеттердің шығырлары-бүл шеміршекпен жабылған сіңірге арналған науа бар шығыңқы жерлері. Шығыр сіңірдің бағытын өзгертеді, оған тірек қызметін атқарады, бұлшықеттің жиырылуының күшін үлкейтеді.
6. сесамовидті сүйектер-кейбір сіңірлдерінің қалыңында дамиды., сіңірдің сүйекке бекінетін жерінде орналасады.