15.3 Қазақстан Республикасындағы валюталық реттеудің ерекшеліктері

Қазақстан Республикасындағы валюталық реттеу мен бақылау тарихы 1993 жылғы 14 сәуірде Республика Жоғарғы Кеңесінің «валюталық реттеу туралы» Заң қабылдауынан басталады. Бұл тәуелсіздік алғаннан кейінгі Қазақстанда қабылданған бірінші осындай Заң. Аталған Заң Қазақстан Республшикасының сом аумағында болуы кезеңінде, жалпы ақша-несие және сыртқы экономикалық саясаттың құрамды бөлігі ретінде дербес валюта саясатын жүргізуде жеткілікті тәжірибе болмаған, сондай-ақ ішкі валюта нарығында бірқатар қатаң шектеулер болған жағдайларда қабылданды.

1996 жылғы 24 желтоқсанда ҚР – «Валюталық реттеу туралы» Заңы қабылданды. Осы уақытқа дейін аталған заң өзгерістер мен толықтыруларды ескере отырып бірнеше рет қайыра басылып шықты: 1997,1999 және 2001 жылдары өзгерістер мен толықтырулар енгізілді.

1996 жылы қабылданған ҚР «Валюталық реттеу туралы» Заңының 2-бабына сәйкес, ҚР Ұлттық Банкі валюталық реттеу негізгі органы болып саналады. Жаңа редакциясындағы валюталық реттеу – бұл төлем балансын, ұлттық валютаның орнықтылығын нығайтуды қамтамасыз ету, ішкі валюта нарығын дамыту және оның сақталуын бақылау мақсатында валюталық операциялар жүргізу тәртібін белгілеу жөніндегі уәкілетті мемлекеттік органдардың (валюталық реттеу органдарының) қызметі.

«Валюталық реттеу туралы» Заңнан өзге валюталық реттеу және бақылау аясында келесі нормативтік құқықтық актілер қолданылады:

• ҚР-да валюталық операциялар жүргізу Ережесі;

• Шетел валюталарын пайдалануымен байланысты қызметті лицензиялау тәртібі туралы Ереже;

• ҚР-да экспорттық-импорттық валюталық бақылауды ұйымдастыру туралы Нұсқаулық;

• капитал қозғалысымен байланысты валюталық операцияларды тіркеу Ережесі.

Валюта нарығындағы конъюктураның қысқа мерзімді өзгеруі нәтижесіндегі бағамның ауытқуын болдырмау мақсатында Қазақстандық Банкаралық Валюта биржасындағы өктемдік жүргізулермен (интервенциялармен) байланысты, Ұлттық Банктің теңгенің айырбас бағамын қалыптастыруға қатысуы шектелген болатын.

Валюта нарығында болған аса маңызды өзгерістер қатарында олардың әлемдік стандарттарға жақындайтын сипаттамаларға ие болуын атауға болады. Оған саудаластықтар жүргізудің электронды сауда жүйесіне көшуі жатады. Аукционның үлкен дәрежеде ашықтығы, диллерлік операцияларды епті жүзеге асыра білушілік (маневр жасушылық) электронды сауда жүйесінің артықшылықтары болып саналады.

Валюта нарығының қарқынды дамуы жалғаса түсті. Ішкі валюта нарығының құрылымы биржалық және банкаралық биржадан тыс сегменттерден қалыптасты. 1996 жылы Ұлттық Банк, Қазақстандық Қор биржасындағы биржа алаңындағы (1996 жылдың шілдесінде КМВБ Қазақстан Қор биржасы болып құрылды) өзінің тарапынан шектеулі түрде араласу және айырбас бағамы мен ішкі бағалардың өзгеру динамикасының жақындауы жағдайындағы сұраныс пен ұсыныстың арақатынасын көрсететін жүйеленген (унификацияланған) теңгені айырбастау бағамы саясатын жүзеге асыруды жалғастырды. 1996 жылы теңге бағамының АҚШ долларынан төмен түсуі 15,4%-ды құрады. Осы кезең ішінде 253 валюта саудаластығы өткізілді.

Теңге девальвациясының болу ықтималдығы мен қажеттілігі 1998 жылдың тамызындағы Ресейдегі қаржы дағдарысынан кейінгі Қазақстанның экономикалық саясатындағы негізгі мәселелердің біріне айналды. Ресей дағдарысының салдарынан туындаған Қазақстан экономикасындағы көптеген проблемалар, жаңа жағдайлардағы теңгенің тепе-теңдігі (барабарлығы) туралы мәселенің өзектілігін күрт арттырды.

Қазақстан экономикасының өзіндік ерекшелігін, атап айтқанда, шикізатқа бағдарланушылық, Ресей экономикасымен тығыз ықпалдастық, қаржы нарығының жеткіліксіз дамуы сияқты оның ерешеліктеріне назар аудара отырып, ұлттық валютаны қамтамасыз ету қалыптасқан жағдайдың неғұрлым ықтимал салдарының бірі болғандығын мойындау қажет. Мұны әлемдік тәжірибе растайды. Мәселен, Оңтүстік-Шығыс Азиядағы қаржы дағдарысы бір елдің қаржы дағдарысын екінші бір елге «жұқтыру» сценарийі бойынша дамыды, сондықтан да Ресейдің дағдарысымен байланысты Қазақстандағы проблемалардың байқалуы жеткілікті түрде заңды болып саналады.

Ел экономикасына, көтеріліп көрсетілген бағамның теріс зардаптарын жою үшін 1999 жылдың 4 сәуірінде Үкімет пен ҚР Ұлттық Банкі еркін өзгермелі айырбас бағамы тәртібіне (СПОК) көшу туралы «Теңгенің айырбас бағамы туралы одан әрі қарайғы саясат туралы» бірлескен мәлімдеме қабылдады.

Еркін өзгермелі теңгенің айырбас бағамына (СПОК) көшу кезеңінде үкімет пен ҚР Ұлттық Банкі еріксізден валюта нарығының либералды үлгісінен (моделінен) біршама кейін шегінуіне тура келді. Атап айтқанда, жарты жылдан аса қолданылған экспорттық валюта түсімінің 50%-ын міндетті түрде сату уақытша енгізілген болатын. 9 ай ішінде өзінің теңге депозиттерін алмаған жеке тұлғалар – банктердің салымшыларына, 1 доллар үшін 88,3 теңге бағамы бойынша оларды 100% АҚШ долларына айналдыру мүмкіндігі берілді. Егер теңге депозиттерін олар 6 ай ішінде алмайтын болса, осындай жағдайда заңды тұлғаларға 30% теңге депозиттерін долларға айналдыру мүмкіндіктері берілген болатын. Осы шаралардан өзге, Қазақстанның Ұлттық Банкі, республикада мемлекеттік бағалы қағаздардың негізгі сатып алушылары болып саналатын жинақтаушы зейнетақы қорларына олардың мемлекеттік облигациялар портфелдерін 5 жылдық валюталық мемлекеттік міндеттемелерге айналдыруды ұсынды.

Жаңа валюта тәртібіне көшу және оған ілесе теңге девальвациясының болуы ұлттық тауарлар үшін сыртқы саудадағы бәсекелестік жағдайлардың қалыптасуына әкелді және импорт алмасу салаларының дамуына оң ықпал етті. Осы табыстарды ескере отырып, Қазақстанның Ұлттық Банкі келесі жылы да еркін өзгермелі теңгенің айырбас бағамы (СПОК) саясатын жүзеге асыруды жалғастырды. Қазіргі уақытта теңгенің айырбас бағамы нарықтық сұраныс пен ұсыныс негізінде валюта нарығында қалыптасады. Бұл ретте республиканың бас банкі алтынвалюта резервтерін сақтау және толықтыру үшін үлкен дәрежеде саудаластықтарға қатысады. Долларға теңгенің ресми бағамы, нарық бағамын, нарық конъюктурасын, инфляция және ақша агрегаттары деңгейін ескере отырып, аптасына бір рет белгіленеді.

Халықаралық тәжірибеге жақындау мақсатында ҚР қаржы Министрлігі ҚР Ұлттық Банкімен бірлесе отырып «Валюталар айырбасының нарықтық бағамын айқындау тәртібін белгілеу туралы» бірлескен бұйрық/қаулы шығарған болатын. Осы бұйрық/қаулыға сәйкес бухгалтерлік және салық есебінде, шетел валюталарына Алматы уақытымен сағат 11:00-дегі жағдай бойынша Қазақстан Қор биржасының таңертеңгі сессиясында қалыптасқан теңгенің орта мөлшердегі биржадағы бағамы ретінде айқындалатын валюта айырбастаудың бірыңғай нарықтық бағамы қолданылады. Қазақстан Қор биржасының таңертеңгі сессиясында саудаластықтар жүргізілмейтін (жүргізілмеген) шетел валюталары бойынша валюта айырбастаудың нарықтық бағамы, «REUTERS» ақпарат агенттігінің арналары бойынша алынған сұраныс бағаларына сәйкес Алматы уақытының сағат 15:00-дегі жағдайы бойынша қалыптасқан АҚШ долларына кросс бағамдарды пайдалана отырып, ҚР Ұлттық Банкі есептеп шығарады.

Республикадан валюта құндылықтарының негізсіз жылыстауын шектеу, басқалай айтсақ, «капиталдың сыртқа кетуімен» күрес, қазіргі уақыттағы валюталық реттеудің негізгі мақсаты болып саналады.

Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің алтынвалюта активтерін басқару жөніндегі саясаты

Көптеген елдер, әсіресе дамушы елдер үшін ресми алтынвалюта резервтері маңызды ұлттық актив және монетарлық саясат пен айырбас бағамы саясатының шешуші құралы болып саналады. Демек, осы ұлттық резервтердің ақылды, тиімді пайдаланылуы және басқарылуы маңызды. Резервтер келесі функцияларды атқарады:

• халықаралық төлем және резерв құралы болып саналады;

• валюта тепе-теңдігін және валюта бағамын анықтау үшін база болып қызмет етеді;

• валюта өктемдігін жүргізу үшін пайдаланылады.

Бреттон-Вуд шеңберінде резервтік валюта мәртебесінің жүйесі АҚШ доллары және фунт стерлинг (1944ж) болып бекітілген. Қазір қолданылатын Ямай жүйесінде (1976 жылдан) доллар резервтік валюта жүйесін сақтаған; сондай-ақ неміс маркасы мен жапон йені осы сапада пайдаланылады.

Сыртқы резервтердің пайдасына бірнеше себептер келтіріп көрелік.

1. Резервтер кейбір уақытта ұлттық валютаны формалды қолдау болып қатысады. Бұл – резервтерді, әсіресе алтын резервтерін дәстүрлі пайдалану болып табылады. Оның функциясы алтын стандарты уақытында жоғары деңгейде пайдаланылды және Екінші Дүниежүзілік соғыстан кейін және Бреттон-Вуд жүйесінде өзін ұстап тұрды. Бреттон-Вуд құлағаннан кейін ол біршама әлсіресе де, валютаны ұстап тұру ретінде алтынды пайдалану ешқашан да толық жоғалып кеткен жоқ және ұлттық валютаға деген сенімділікті ұстап тұру және қамтамасыз ету үшін сыртқы резервтерді пайдалану идеясы осыдан аз уақыт бұрын валюталық дәліз жүйесімен қайта өркендеуге ие болды. Соған қарамастан, қазіргі уақытта көптеген елдер үшін бұл резервтерді пайдалану негізгі емес.

2. Резервтер монетарлық саясаттың немесе айырбас бағамы саясатының құралы ретінде пайдаланылады. Бұл белгіленген айырбас бағамы саясатын жүргізетін елдер үшін неғұрлым ақиқат болып саналады. Бұған қосымша елдер нарықта ұлттық валютаны ұсыну немесе шетел валюталарына қарсы оны нарықта сатып алу жолымен, ішкі монетарлық саясатқа ықпал ету үшін форекстік нарықты пайдалануды таңдауы мүмкін. Бұл ішкі ақша нарығы балансына және ішкі пайыздық мөлшерлемелерге (ставкаларға) әсер ететін болады, бұл ішкі нарық әлі толық дамымаған елдер үшін қажетті құрал болып саналады. Сонымен бірге, монетарлық саясатты жүргізу үшін кімнің нарығы жеткілікті және кімнің валюталары өзгермелі, сол елдердің өзі, валюта бағамына ықпал ету мақсатында «өзгермелі бағамды басқару» үшін өктемдік жүргізуді жүзеге асыра алады.

3. Міндеттемелерге қызмет көрсету үшін шетел валютасындағы қаражатпен және қарыз (борыштық) міндеттемелермен қамтамасыз ету. Таза түрінде бұл, қарыздарға қызмет көрсету жөніндегі төлемдер азайған жағдайларда дефольтті болдырмау үшін қажет. Қажет болған жағдайда әрқашан да нарықтан шетел валютасын сатып алу мүмкіндігі бар екендігіне қарамастан, бұны көптеген елдер келесі бірнеше себептер бойынша қаламайды:

• валюта нарығы конъюктурасының нашарлауы;

• операциялар нарық үшін бүліншілікке ұшырататындай болуы мүмкін;

• стратегия міндеттемелер портфелінде үлкен ашық валюталық қауіп-қатерге (тәуекелге) әкеледі;

• елде несие рейтингі агенттіктері сенімділігінің төмендеуі, қарыз алушылар үшін елдің тартымдылығының төмендеу және шетел валютасын қарызға алу бойынша шығындардың ұлғаю нәтижесі ретінде.

Осымен бірге, шетел валютасымен қарыз алуды жүзеге асырған көптеген елдер, олардың қарыздарының ең болмағанда бір бөлігіне қызмет көрсету үшін қаражатпен қамтамасыз етуде өзінің резервтерін пайдалану мақсатын көздейтін болады.

4. Резервтер шетелдегі үкімет шығыстарын төлеу үшін қаражат көзі болып қатысуы мүмкін. Көптеген елдер үшін бұл резервтерді пайдалана отырып қаржыландыруды жоспарлау үшін ыңғайлы. Бұл, атап айтқанда, қандай да бір кездегі валюта түсімдері, яки төлемдер біркелкі болмағандағы немесе маусымдылықпен ерекшеленетін жағдай.

5. Резервтер, қалпына келтіру жұмыстарын және күрделі құрылысты қаржыландыру жолымен алдын-ала болжап білуге болмайтын жағдайларға немесе табиғат апаттарына қарсы қорғанысты қамтамасыз етеді.

6. Резервтер:

• экономика «қызуы көтерілусіз» (без перегрева) тұтынудан көбірек игере алмайтын кезде;

• пайданың кемуі экономиканың өсуін төмендеткен кезде;

• белгілі бір болашақ кезеңдерге дайындалу үшін (табиғи ресурстардың таусылу ықтималдықтары);

• шағын елдердегі активтер базасын әртараптандыру (диверсификациялау) үшін инвестициялық қор ретінде ұсталып тұруы мүмкін.

«Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі туралы» Заң күші бар Президент Жарлығының 58-бабына сәйкес Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкінің алтынвалюта активтері Қазақстан теңгесінің ішкі және сыртқы орнықтылығын қамтамасыз ету үшін жасалады және пайдаланылады.

Резервтерді ұстаудың жоғарыда келтірілген себептеріне сәйкес, Ұлттық Банктің резервтері бұл – монетарлық саясат пен айырбас бағамы саясатының құралы екенін атап өту қажет.

Ұлттық Банктің алтынвалюта активтері:

• аффинирленген монетарлық алтыннан;

• Қазақстан Республикасындағы және шетелдегі Қазақстанның Ұлттық Банк шоттарындағы қаражаттардың қалдықтарынан және банкноттар, монеталар түріндегі шетел валюталарынан;

• Қазақстанның Ұлттық Банкінде сақталатын валюталық құндылықтардан;

• шетел валютасындағы жай және аударма векселдерден;

• шетел үкіметтері немесе халықаралық қаржы ұйымдары шетел валютасында шығарған және кепілдік берген бағалы қағаздардан;

• осындай активтердің, сондай-ақ SDR (special drawing rights – қарыз алудың арнайы құқықтары) өтімділігін және сақталуын қамтамасыз ету жағдайында, шетел валютасында деноминацияланған, өзге сыртқы активтерден тұрады.

Қазақстанның Ұлттық Банкі алтынвалюта активтерінің құрылымы мен құрылымын және олардың орналасуын айқындайды. Монетарлық алтын – London Good Delivery (LGD) мәртебесіне ие және таза пробасы 995-тен кем емес, стандарттық құймалары 13-14 кг алтын. Шетел валютасы – АҚШ доллары, ЕУРО, жапон йені, ағылшын фунты және т.б. ЕУРО – ЕУРО аймағына кіретін 11 елдің бірыңғай валютасы. Шетел валютасындағы бағалы қағаздар (БҚ) – дамыған елдердің (АҚШ, Еуроодақ Елдері, Ұлыбритания, Жапония) және т.б. елдер Үкіметтерінің бағалы қағаздары (БҚ), халықаралық қаржы ұйымдарының және федералдық агенттердің бағалы қағаздары (БҚ). SDR – валюталар корзиналарынан тұратын ХВҚ-ның синтетикалық валютасы.

Алтынвалюта активтерін толықтырудың негізгі көздері болып мыналар саналады:

• Қазақстандық және өзге өндірушілерден (жасаушылардан) атап көрсетілген металды сатушылардан аффинирленген алтынды сатып алу және аффинирленген алтынмен, күміспен, платинамен және платина тобындағы өзге металдармен операциялар жүргізуден шетел валютасында түскен түсімдер (ескертпе);

• Қазақстан теңгесіне шетел валюталарын сатып алу (Қазақстан Қор Биржасы, банкаралық қаржы нарығы, Ұлттық Банктің (қаржы Министрлігі) клиенттері);

• шетел валютасындағы депозиттік, салым, дилингтік операциялардан түскен комиссиялық және өзге сыйақылар және шетел валютасына деноминацияланған, Қазақстанның Ұлттық Банкі жүзеге асыратын бағалы қағаздармен жасалатын операциялар, сондай-ақ шетел валютасымен оларға берілетін несиелер;

• халықаралық қаржы ұйымдарынан, шет мемлекеттердің орталық банктерінен және өзге кредиторлардан Қазақстанның Ұлттық Банкі алған несиелер;

• Қазақстанның Ұлттық Банкі көрсететін консультациялық, ақпараттық-баспа және өзге қызмет көрсетулерден шетел валютасында түскен түсімдер.

Олардың сақталуын және өтімділігін қамтамасыз ету Қазақстанның Ұлттық Банкінің алтынвалюта активтерін басқарудың негізгі мақсаты болып саналады. Қазақстанның Ұлттық Банкі сыртқы активтерді ұлттық валютаның орнықтылығын қамтамасыз ету және оның айырбас бағамын ұстап тұру үшін қажет деңгейде сыртқы активтерді ұстап тұруы тиіс. Сыртқы активтер деңгейінің 12 ай бойы 15 пайыздан төмен түсуі жағдайында, Қазақстанның Ұлттық Банкі осындай жағдайды жою немесе түзеу үшін қажет шараларды Үкіметпен келіседі.

Алтынвалюта активтерін басқару кезінде, қаржы нарықтарының даму деңгейіне, акғтивтерді басқару жөніндегі тәжірибеге және орталық банк алдына қойылған мақсаттарға қатысты, басқарудың әртүрлі әдістерін бөліп көрсетуге болады.

Консервативтік тәсіл маңызды резервтерге ие емес немесе сыртқы резервтерді қалыптастыру және құру сатысындағы елдердің резервтерін басқару әдістерін білдіреді, яки керісінше активтерді сыртқы басқаруға (пассивті басқаруға) беретін резервтер деңгейі жеткілікті түрде үлкен дамыған елдердің резервтерін басқару әдістерін білдіреді. Әдетте осындай елдер активтерді орналастыру бойынша депозиттік операцияларды ғана жүзеге асырады яки оларды сыртқы басқаруға береді.

Пассивті басқару – бастапқы бетте берілген параметрлер (бенчмарк) негізінде резервтерді басқару, яғни белгіленген бенчмарк параметрлерінен болатын ауытқуларды азайту мақсатымен операцияларды жүзеге асырады. Активтерді бенчмаркпен тұрақты салыстыруды және бағалауды білдіреді. Бенчмарк – бұл соған қарсы белсенді басқарылатын портфелдің табыстылығы өлшенуі мүмкін, өлшемдерді немесе базисті қамтамасыз ету үшін жасалған, ойша болжанған портфель.

Белсенді (активті) басқару, орталық банктер оларды сыртқы басқарушыларға берусіз, резервтерді дербес басқаратын әдісті білдіреді. Жасалатын операциялар берілген бенчмарктен белгілі бір ауытқуға әкелетін басқару, сондай-ақ белсенді (активті) басқару болып түсіндіріледі. Бенчмаркинг процесінің күрделілігі және жеке портфель үшін белгілі бір бенчмарк құрудың қажеттілігі, резервтерді басқару кезінде пайдалану үшін қаралуы мүмкін кейбір онша күрделі емес баламалы тәсілдерді қолдануға әкеледі. Осылардың ішіндегі неғұрлым ортағы – индекстеу, сыртқы басқарушылармен салыстыру және белгіленген мөлшерлемелерді (ставкаларды) айқындау (таргетинг).

Қорытындылай келе, Ұлттық Банк, бірмезгілде сыртқы басқарушылармен салыстыруды пайдалана отырып, бенчмаркинг стратегиясынан ұстанатынын атап өту қажет. Бенчмаркитнг стратегиясы бойынша алтынвалюта активтерін басқару процесі өзінің нәтижелерін әкеледі: бұл – кешенді түрде бүкіл операциялар бойынша нәтижелерді бағалау мүмкіндігі, инвестициялау құралдарының ашықтығы және белгілігі, ірі қаржы институттарының әлемдік индекстерді пайдалану мүмкіндігі, жүргізілетін операциялардың тиімділігін арттыру.