1.4 Мемлекеттің экономикалық функциялары

Кез келген қоғамдағы мемлекеттің экономикалық рөлі нақты функциялардың жиынтығы арқылы жүзеге асырылады. Мемлекеттің рөлі, сол сияқты ол орындайтын функциялар мемлекет пен экономиканың өзара қарым-қатынастарының әртүрлі моделдерінде ғана әртүрлі болмайды, сонымен бірге бір үлгі шеңберінде, бірақ та әртүрлі елдердің әртүрлі нақты-тарихи жағдайларымен байланысты да әртүрлі болады.

Аралас экономика көбірек немесе азырақ табысты жұмыс жасайтын әртүрлі елдердің экономикалық, мәдени, ұлттық-тарихи дамуының өзіндік ерекшеліктеріне қатыссыз, ондағы мемлекеттің экономикалық рөлі келесі маңызды функциялар арқылы берілуі мүмкін:

- шаруашылық заңдарын әзірлеу, құқықтық базаны және әлеуметтік ахуалды қамтамасыз ету;

- кәсіпкерлік еркіндікті қамтамасыз ету;

- халықтың оны қажетсінетін топтарын қорғау және әлеуметтік кепілдіктерді қамтамасыз ету мақсатында кірістерді және байлықты қайта бөлу;

- өзгермелі сыртқы және ішкі жағдайларға сәйкес ұлттық экономиканың құрылымын өзгерту мақсатында ресурстарды бөлуге түзетулер жасау;

- экономикалық коньюнктураның өзгеруі жағдайларында экономиканы тұрақтандыру;

- жеке капиталға тиімсіз аяларда кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыру;

- кеден жүйесін ұйымдастыруды қоса алғанда, сыртқы экономикалық қызметті бақылау;

- қоршаған ортаны қорғауды қамтамасыз ету, қалпына келтірілмейтін табиғи ресурстарды пайдалануды реттеу.

Осы функциялардың бүкілі, біріншіден, нарықтық жүйенің жұмыс істеуін қолдауға және оның жұмыс істеуін жеңілдетуге, екіншіден, оның жағымсыз жақтарын бейтараптандыруды қоса алғанда, нарықтық жүйенің жұмыс істеуіне түзету жасауға және жетілдіруге (түрлендіруге) бағытталған.

Экономиканы мемлекеттік реттеудің жетілмегендігі.

Қоғамның экономикалық өмірін ұйымдастырудағы мемлекеттің орны мен рөлін түсіндірудің пікірталас туғызушылығы мен біржақты еместігі көп жағдайда, ресей экономистері анықтаған мемлекеттік реттеу процесінің өзіне, белгілі бір кемшіліктермен байланысты, бұл:

- реттеуді ұйымдастыру және жүзеге асыру бойынша белгілі бір әкімшілік шығындардың болуы;

- өндірістік ресурстарды неғұрлым тиімді пайдалануға әкелетін нарықтық қатынастардың іс-қимыл аясының тарылуы;

- шаруашылық субьектілері арасындағы нарықтық байланыстар орнату принциптерінің бұзылуы.

Батыс экономистері мемлекеттік реттеудің кемшіліктерін одан анағұрлым үлкен ауқымдарда (масштабтарда) көреді. Олар мемлекеттің қауқарсыздық танытуының төмендегідей 4 себебін атап көрсетеді:

1. Өз қызметінің салдарлары туралы мемлекеттің жеткіліксіз хабардар болушылығы (ішімдікпен күрес қорытындысында жүзімдіктердің ең бағалы сорттарын отауға әкелді және соның салдарынан, аса сирек шарап жасау өндірісінің рецептерін жоғалтып алды).

2. Төрешілдікке бақылаудың шектеулілігі. Кез келген заңдардың пәрменділігі, кез келген экономикалық құбылысты реттеу жөніндегі қадамдарды іс жүзінде жүзеге асыру шенеуніктердің кәсіби сауаттылықтарына қатысты болады.

3. Жеке сектордың жауап кері әсеріне (реакциясына) бақылаудың шектеулілігі.

4. Саяси процестермен байланысты шектеулер.

Мемлекеттік қызмет көптеген мәселелерді қозғайды, бірақ та шешімді шектеулі тұлғалар ғана қабылдайды.