Мемлекеттің әлеуметтік саясатының негізгі бағыттары

Біріншіден, халықтың өмір деңгейін көтеру. Халықтың қажетті материалдық игіліктермен және қызмет көрсетулермен қамтамасыз етілушілігі, оларды тұтынудың қол жеткен деңгейі және ақылға сыйымды (рационалды) қажеттіліктерді қанағаттандыру дәрежесі өмір деңгейі болып түсіндіріледі. Үй шаруашылықтары орташа мөлшерде тұтынатын игіліктер мен қызмет көрсетулерді ақшамен бағалау, өмір құнын білдіреді. Халықтың кірістері мен әлеуметтік қамтамасыз ету өмір деңгейінің аса маңызды құрамды бөліктері болып саналады. БҰҰ өмір деңгейінің: туу, өлім-жітім, өмірдің санитарлық-гигиеналық жағдайы, азық-түлік тауарларын тұтыну, жұмыспен қамту, білім беру, мәдениет, демалыс, көлік құралдары, адам бостандығы (құқықтық қорғау) көрсеткіштері жүйесін әзірледі.

Екіншіден, әлеуметтік қорғаудың тиімді жүйесін құру. Тіршіліктің ең төменгі деңгейін өз бетімен әлі де қамтамасыз ету жағдайында емес – сырқаттар, мүгедектер, қарттар, көпбалалы отбасылар сияқты халықтың ең кедей топтарына жататындар, бірінші кезекте мемлекет тарапынан әлеуметтік қорғауды қажетсінеді. Елде тұрғын үй қоры құрылады, тегін мемлекеттік мектептер жұмыс істейді, аз қамтамасыз етілген отбасыларынан шыққан студенттер стипендиялар алады, оқу ақысын төлеуде жеңілдіктерді пайдаланады, қажетсінушілерге жеңілдікпен медициналық қызметтер көрсетіледі. Мүгедектерді әлеуметтік қорғау, әскери қызметшілерді бейімдеу бағдарламалары әзірленеді.

Үшіншіден, мемлекеттің әлеуметтік саясатына, еңбек қатынастары мен халықты жұмыспен қамту сияқты бағыттар міндетті түрде кіреді. Мемлекет еңбек нарығындағы субъектілердің тең құқығына, мамандықты (кәсіпті), еңбек ету аясы мен еңбек ету орнын еркін таңдауға кепілдік беруі тиіс. Бұл үшін орта, арнаулы және жоғары білім алудың жалпыға қолжетімді жүйесі өмір сүреді, әлеуметтік ұйғарымды еңбек жағдайы, ең төменгі еңбекақы деңгейі, жұмыс аптасының, еңбек демалысының ұзақтығы заңмен реттеледі, жұмысқа жалдау және жұмыстан шығару кезіндегі жұмыскерлердің (қызметкерлердің) құқықтары айқындалады.

Төртіншіден, зейнетақы жүйесін жетілдіру Қазақстан Республикасындағы зейнетақымен қамтамасыз ету халықты әлеуметтік қорғау жүйесінде жетекші орын алады. Қазақстандағы зейнетақы жүйесі 1994 жылы маңызды өзгерістерге ұшырады, Зейнетақы жүйесі «1994 жылға арналған нақтыланған республикалық бюджет туралы» заңға сәйкес оның құрамынан шығарылып, еңбек және халықты әлеуметтік қорғау Министрлігінің басқаруына берілді. Бұл зейнетақымен қамтамасыз ету үшін қаражат жинаудағы жергілікті билік органдарының мүдделігін күшейтті.

Мемлекеттік емес зейнетақымен қамтамасыз ету – азаматтардың әлеуметтік қорғалуын ұйымдастыру элементтерінің бірі болып саналады. Бірақ та іргелі теориялық тұжырымдарсыз мемлекеттік емес зейнетақымен қамтамасыз ету проблемаларын шешуде сапалы нормативтік-құқықтық база мен зейнетақымен қамтамасыз ету тетігін жасау мүмкін емес.

8.4 Әлеуметтік аяларды мемлекеттік реттеудің ерекшеліктері

Нарықтық экономикалы елдерде, дәстүрлі түрде оған келесі компонеттер кіретін, басым түрде ынтымақты және персонификацияланған жүйелердің үйлесуіне мүмкіндік беретін, әлеуметтік қорғаудың аралас жүйесі пайдаланылады:

1. мемлекеттік жәрдемақылар – әлеуметтік қорғауға жататын қолайсыз мән-жағдайлар болған жағдайда барлық азаматтарға төленетін әлеуметтік трансферттер;

2. әлеуметтік тәуекелдер болған жағдайда, аударымдар (жарналар) мөлшері шегінде әлеуметтік көмек алу құқығын иеленетін жұмыскерлердің (қызметкердердің) және жұмыс берушілердің жарналары есебінен қаржыландыратын, міндетті әлеуметтік сақтандыру;

3. ерікті әлеуметтік сақтандыру;

4. жинақтаушы зейнетақымен қамтамасыз ету – азаматтарды дербес зейнетақымен қамтамасыз етуге арналған жүйе;

5. әлеуметтік көмек – бюджет қаражаты есебінен халықтың белгілі бір сипатын қосымша қорғауға арналған жүйе.

Әлеуметтік қорғау жүйесі, қандай да бір болсын қоғамның бүкіл мүшелері үшін ең төменгі өмірлік стандарттарды қамтамасыз етуді болжайды. Осындай тәсілді теориялық тұрғыдан негіздеуді алғаш Джон Роулз ұсынған болатын. Оның пікірі бойынша, әрбір азамат өзінің болашағын сенімділікпен топшылауға қабылетті емес, сондықтан да әртүрлі оқиғалардан немесе кіріс көзін жоғалтып алудан сақтандыру аса тиімді болуы мүмкін. Қоғам ауқымындағы осындай сақтандыру оның аздау қамтамасыз етілген мүшелері туралы қамқорлық формасын білдіруі мүмкін; осы мақсаттарға өзінің ағымдағы кірістерінің бір бөлігін бере отырып, әрбір азамат болашақта болуы мүмкін қолайсыз мән-жағдайлардан өзін сақтандырады.

Роулз өлшемдеріне сәйкес, тұтастай түрдегі қоғамның әл-ауқаты оның ең кедей топтарының әл-ауқат деңгейімен айқындалады. Бірақ та, теңдіктің өсе түсуіне бағытталған саясат, тек қауқарлы қоғамға ғана мүмкіндік беретін, тым қымбат қоғамдық игілік (немесе тиімділікті жоғалту ретінде) ретінде қарастырылуы мүмкін. Бұл жерде, парасатты молшылық (жеткіліктілік) принципінің сақталуы маңызды болып саналады.

Теорияда және тәжірибеде әлеуметтік қорғау жиі түрде, ерекше қиын жағдайда қалған және өзінің тіршілігін сыртқы қолдаусыз жақсартуға қабілетті емес (қарттар, жетімдер, жұмыссыздар және т.б.), халықтың маргинал топтарының қолайлы өмір сүруін қамтамасыз етуге ұмтылатын мемлекеттің әлеуметтік саясаты ретінде қарастырылады.

Кең мағынасындағы халықтың маргинал (әлеуметтік әлсіз) топтарын әлеуметтік қорғау тетігі оның бір бөлігі ғана болып саналады және тұтастай түрде, яғни әлеуметтік қорғаудың бүкіл жүйесін қамтымайды. Оны (маргинал топтарды әлеуметтік қорғау тетігін) әлеуметтік көмек көрсету ретінде сипаттауға болады (бұл термин қолдануға неғұрлым ыңғайлы, бірақ та өте дәл емес). Әлеуметтік қорғауға, мұнан өзге кірістерді және жалақыны қорғау, бөлу қатынастарын жетілдіру және т.б. кіреді.

Халықты әлеуметтік қорғау жүйесінде келесі деңгейлер бөліп көрсетіледі:

• мемлекет және муниципалды басқару органдары тарапынан әлеуметтік қорғау;

• жұмыс берушілер, фирмалардың, кәсіпорындардың әкімшіліктері тарапынан әлеуметтік қорғау;

• кәсіподақтар, әртүрлі үкіметтік емес ұйымдар мен еңбек ұжымдары тарапынан әлеуметтік қорғау;

• отбасылық қорғау және өзін-өзі қорғау.

Объекті бойынша келесілер әлеуметтік қорғау формалары болуы мүмкін:

• балалықты әлеуметтік қорғау;

• әйелдерді және көпбалалы аналарды әлеуметтік қорғау;

• жұмыссыздарды әлеуметтік қорғау;

• зейнетақы жасындағы адамдарды әлеуметтік қорғау;

• сырқаттарды және мүгедектерді әлеуметтік қорғау;

• әлеуметтік салаларды: денсаулықты және білім беруді қолдау.

Бірде-бір, тіпті аса жетілген сақтандыру жүйесінің өзі, соның салдарынан адам (немесе отбасы) қиын жағдайға тап болатын әлеуметтік тәуекелдің бүкіл жағдайларын қарастыра алмайды. Сондықтан да әлеуметтік қорғаудың құрамды бөлігі ретінде әлеуметтік көмек адамдардың жеке қажетсінушіліктеріне бағдарланады және өзінің меншікті кірістері есебінен қиын жағдайдан шығуға мүмкін болмайтын жағдайларда алушыға беріледі. Өйткені әлеуметтік көмекті қаржыландыру көзі бюджет болып саналады, ал оның ауқымы қандай да бір мемлекеттің қаржылық жағдайымен айқындалады.

Әлеуметтік қорғаудың неғұрлым ортақ принциптеріне мыналар жатады:

• халықтың бүкіл топтарының қолайлы тіршілік жағдайын қамтамасыз етуге қоғамның және мемлекеттің әлеуметтік жауапкершілігі;

• қажет болған жағдайларда медициналық, әлеуметтік және кәсіби оңалтуларды жүзеге асыру;

• жұмыс істейтін халықты әлеуметтік және кәсіби тәуекелдерден қорғаудың жалпыға бірдей және міндетті сипаты;

• халықтың үлкен бөлігіне әлеуметтік қорғау жүйесін қолдану аясын кеңейту.

Индустриалды елдердің ұлттық әлеуметтік қорғау жүйесінің құқықтық базасы адам құқықтары саласындағы жалпыға бірдей танылған халықаралық нормалар мен стандарттарға (адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы, экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар туралы халықаралық пакт, әйелдерге қатысты құқықтарын кемсітушіліктің бүкіл формаларын жою туралы Конвенция, баланың құқықтары туралы Конвенция, мүгедектер үшін бірдей мүмкіндіктерді қамтамасыз етудің стандартты ережелері және т.б.) сүйенеді.

Әр елдердегі әлеуметтік қорғау жүйелерінің бүкіл алуандығын екі принципті түрде өзгешеленетін: америкалық және батыс еуропалық схемаларға саюға болады. Бірінші жағдайда әлеуметтік шығыстар негізінен әлеуметтік көмек көрсетумен, яғни кедейлерге (халықтың 20%-ы) көмектесумен байланыстырылады. Батыс демократиясы елдеріндегі әлеуметтік мемлекеттер, кедейшілік жағдайындағы халықтың әлсіз топтарына ғана жәрдемақы бөлумен шектелмейді, азаматтарға әлеуметтік трансферттердің неғұрлым кең жиынын береді, яки қоғамның жалпыға бірдей әл-ауқат идеясы адамдар арасындағы белгілі тепе-теңдікке жетуді, мемлекетке жатушылығының бірлігін талап етеді.

Мысалы, Францияда ересек халықтың 45%-ы әлеуметтік қамтамасыз ету жүйесінен қосымша кіріс алады: екі және одан да көп баласы бар отбасыларының 60%-на оқу жылының басталу қарсаңында жәрдемақы беріледі және орта тап отбасыларының жартысына – тұрғын үйге төлеуге субсидиялар беріледі. 90-шы жылдары жоғары әлеуметтік шығыстар дағдарысы айқын көрінеді. Олар бірқатар батысеуропа елдерінің экономикалық өсу қарқыны мен әлеуметтік өміріне кері әсер етті. Қоғамдық санада әлі де болса орта тапты әлеуметтік әділетсіз «қамау» идеясы күшті болды.

Бірқатар жағдайларда салықтар төлегеннен кейін қалған еңбек ететін орта отбасыларының кірістері алынатын әлеуметтік трансферттерге өмір сүретін жұмыс істемейтін отбасыларының кірістерімен салыстырылды, бұл қоғамның орта топтарының – негізгі салық төлеушілердің қарсылығын туғызатыны табиғи болып саналады. Сондықтан да батыс еуропа елдерінің басым көпшілігі қазіргі уақытта, оның мөлшері қамтамасыз етушіліктің жалпы деңгейіне немесе олардың кірістеріне қатысты өзгеріп отыратын, әлеуметтік қолдау көрсетудің селективті (атаулы) принциптеріне көшті.

Әлеуметтік саясатты қалыптастыру кезінде әлеуметтік масылдық деп аталатын феноменді ескеру қажет, адамның өз күшіне емес, қоғамның қолдауына саналы емес түрде бағдарлануы әлеуметтік масылдық болып түсіндіріледі. Ол еркін және саналы субъекті ретінде әрекет етуін тоқтатады, яғни өзінің даралығын (жеке өмір сүру бейнесін) жоғалтады және енжар (пассивті) объектіге айналады. Бұл шамадан тыс кепілдіктер берудің негізгі жағымсыз әлеуметтік салдары болып саналады.