7.1 Ғылыми-техникалық прогресс – аса маңызды экономикалық ресурс ретінде

Қазіргі жағдайларда, жұмыскерлерге жұмсалатын шығыстардың елеулі бөлігі ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстарға (НИОКР) келетін салалар топтары тез қарқынмен өсуде. Осындай салалар ғылымды көп қажетсінетін салалар деп аталады. Оған әдетте, НИОКР-ға жұмсалатын шығыстар үлесі сату көлемінің аз дегенде 3,5-4%-ын құрайтын, ал НИОКР-дегі жұмыспен қамтылғандар үлесі – саладағы бүкіл жұмыс істейтіндердің аз дегенде 2,5-3%-ын құрайтын салалар жатады. Осындай салаларды – авиация, ғарыш, мұнайгаз, фармацевтік және т.б. салалар құрайды.

ҒТП, басым түрде жаратылыстану, негізінен, техникалық ғылым аяларында білім алу процесімен идентификацияланады. Көп жағдайда бұл әділетті болып саналады, өйткені соңғы екі ғасырдағы негізгі ғылыми жетістіктер өнімдер өндіру, әсіресе машиналар мен жабдықтар өндіру технологияларында болды.

Ағылшын экономисі, Нобель сыйлығының лауреаты Джон Хикс техникалық прогресті бейтарап, еңбекті көп жұмсамайтын және капиталды көп жұмсамайтын деп бөлуді ұсынды.

Бейтарап техникалық прогресс еңбек өнімділігі мен капиталды бір мезгілде арттыруды қамтамасыз етеді. Еңбекті көп жұмсамайтын техникалық прогресс – еңбекті және капиталды (ең алдымен еңбекті) үнемдеуді қамтамасыз етеді. Капиталды көп жұмсамайтын техникалық прогресс – капиталды және еңбекті (ең алдымен капиталды) пайдаланудың тиімділігін арттырады.

НИОКР барысында, жиі түрде зияткерлік (инттелектуалдық) өнім деп атайтын, жаңа білім пайда болады. Бұл өнім алуан түрлі: ашық, жаңалық ашу және рационализаторлық ұсыныстар, пайдалы моделдер мен өнеркәсіп үлгілерінің, технологиялық процестер және өзге құпия іскерлік ақпараттар (ноу-хау) туралы мәліметтердің формаларын иеленеді. Зияткерлік (интеллектуалдық) өнімдерге ғылымның басқа да туындылары, сондай-ақ әдебиет пен өнер туындылары жатады.

Зияткерлік (интеллектуалдық) өнімнің меншік иесі, өзінің зияткерлік меншік деп аталатын меншігін пайдалануға ерекше құқыққа ие болады және осымен байланысты оны пайдалану жағдайларын, оның ішінде өткізу бағасын анықтау мүмкіндігін алады.

Осы негізде зияткерлік өнімге құқық:

• ғылым, әдебиет пен өнер туындыларына, ақпараттық жүйелерге арналған бағдарламаларға авторлық құқық түрінде өздігінен (автоматты) туындайды;

• жаңалық ашуға, өнеркәсіп үлгілеріне және пайдалы моделдерге, селекциялық жетістіктерге патенттер түрінде рәсімделеді;

• фирмалық атаулар, тауар белгілері, қызмет көрсету белгілері түрінде тіркеледі.

7.2 Нарықтық экономикасы дамыған елдерде ғтп-ны мемлекеттік қолдаудың ерекшеліктері

Қазіргі кезеңдегі дүниежүзілік шаруашылықтағы қандай да бір елдер ұстамының беріктігі ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстар (НИОКР) саласындағы оның жетістіктерімен айқындалады. Әлемнің бүкіл дамыған мемлекеттерінің билеуші топтары мұны толықтай сезінеді.

Батыстың бүкіл елдерінде НИОКР-ға ІЖӨ-нің 2%-дан астам жұмсалады, ал осы саладағы неғұрлым ілгерінді елдерде (АҚШ, Германия, Франция, Ұлыбритания, Швейцария, Жапония) – шығындар 3% және одан да көп мөлшерде. Ал ірі концерндердің (ТҰК) НИОКР-ға, әсіресе электортехникалық, электронды, химия, автомобиль өнеркәсібіне жұмсайтын шығындары, негізінен, олардың айналымының 8-12%-на және олардың жиынтық шығындарының 15-20%-на жетеді.

НИОКР-ды осындай ауқымдарда өрістетуді, осы процеске мемлекеттің белсенді ынталандырушылық ықпалынсыз көз алдыға елестету мүмкін болмаған болар еді.

Нарықтық экономикасы дамыған жекелеген елдер бойынша бұл саланы қаржыландыру 30-дан 60%-ға дейінгі мөлшерде болса, ал орташа алғанда – шығындардың жартысына жуығы НИОКР-ға жұмсалады.

Ең алдымен, жоғары білім беруді қаржыландыруда және ұйымдастыруда мемлекет жетекші рөл атқарады; оның жоғары деңгейі ғана НИОКР жүйесін тиімді құруды қамтамасыз ете алады. Батыс Еуропада университеттер, негізінен, оның атынан орталық (федералдық) немесе өңірлік (жер, кантоналды) деңгейлердегі органдары ретінде мемлекетке жатады. АҚШ-та коммерциялық негізде ұйымдасқан университеттер басым; Жапонияда жеке және мемлекеттік университеттердің ара қатынас балансы өмір сүреді. Барлық жағдайларда жеке университеттердің және өзге де ЖОО-лардың қызметі айқын түрде лицензияланады және мемлекет реттеп отырады.

Батыс Мемлекеттері іргелі зерттеулер шығындарының басым бөлігін қаржыландырады. Жеке капитал осындай зерттеулерге, жеке-құқықтық негізде ұйымдасатын аралас қаржыландыру көздеріне ие, әртүрлі зерттеу қорлары мен қоғамдары арқылы ішінара демеушілік қана жасайды.

Қолданбалы зерттеулер, әзірлемелер, әрі инновациялық процестің өзі фирмалар шеңберінде, яғни микроэкономикалық деңгейде (бұл әскери өндіріс үшін зерттеулерге қатысты) өтеді. Сонымен бірге оларды мемлекет, ең алдымен, салық жеңілдіктері (сирек түрде – тікелей субсидиялар) арқылы белсенді түрде ынталандырады. НИОКР үшін пайдаланылатын жабдықтардың құнын қосымша, мерзімді және ерекше амортизациялық есептен шығару құқықтарын беру осындай жеңілдіктердің бір түрі болып саналады.

Мұннан өзге, мемлекет, инновациялық процесте әсіресе белсенді венчурлық (тәуекел) бизнесті, мысалы, оның жұмыс істеуі үшін қажетті, яғни НИОКР және инновациялық аумақтар үшін арнайы жабдықталған технологиялық парктер құру жолымен көтермелейді.

Нарықтық экономикасы дамыған елдерде НИОКР-ды тиімді жүзеге асыру үшін, мемлекет жиі түрде орта мерзімді және ұзақ мерзімді бағдарламалар жасауға және оны жүзеге асыруға ұмтылады.