2. Жұмыс күші ұсынысы

Салықтарды шегергеннен кейін нақты жалақының көлемін арттыратын, еңбек қызметінен алған табысқа салық мөлшерлемелерінің (ставкаларының) төмендеуі, еңбек ұсынысын ұлғайтудың ықтимал жолдарының бірі болып саналады. Бұл өз кезегінде, еңбек ұсынысының ұлғаюына оң ықпал етеді. Сонымен бірге, еңбек қызметінен алатын табысқа салықты төмендету жағдайында, жинаққа салықты төмендету немесе инвестицияларды субсидиялау жағдайы сияқты, жоғалтқан табыстың орнын қалай толтыруға болады деген мәселе басты болып саналады. Салықтар әрқашан да дерлік экономикаға келеңсіз әсер етеді, бірақ та осылай екен деп, салықтарды алып тастауға тағы болмайды. Ең соңында, қаржыландыруға бағытталған мемлекеттік сектордың көрсететін қызметтерінің маңызы сондай-ақ зор екенін атап өту қажет. Осылайша, мемлекеттік кірістердің әрбір аталған деңгейі жағдайында салық жүйесін барынша тиімді ету және сол мезгілде мүмкіндіктер бойынша салықтарды жинақтаудың бұрмалаушы әсерінен болған шығындарды мемлекеттік кірістерді ұлғайтудан алған пайдалармен (тиімділіктермен) теңестіру – оның міндеттері болып саналады. Адам капиталын ұлғайту арқылы жұмысшылардың еңбек өнімділігін арттыру ұсынылып отырған еңбек қызметін көрсетудің санын ұлғайту оның тағы бір басқа жолы болып саналады.

3. Еңбек өнімділігі

Еңбек өнімділігін арттыруға бағытталған тиімді саясат әзірлеу күрделі іс болып саналады. Сонымен бірге, егер экономикалық өсудің жаңа теориялары шынайы (сенімді) және технологиялық жақсартулар шынында да капиталды қалыптастырумен байланысты болса, ал инвестициялау процесінде жағымды сыртқы нәтижелер іс жүзінде маңызды түрде болса, онда инвестицияларды көтермелеу пайдасына салмақты дәлелдер бар деген сөз. Үкімет осындай саясат жүргізе отырып, технологиялық өзгерістерге оң ықпал етіп, осылайша өсу әлеуетін арттыра алған болар еді.

Роберт Лукас әзірлеген өсудің жаңа теориясында, өнімділіктің өсуі, физикалық капиталға емес, адам капиталына салынатын инвестициялармен тығыз байланысқан. Лукас сондай-ақ, нақты адамның адам капиталына салатын инвестициялары аталған жеке адамның ғана емес, сонымен бірге өзге адамдардың еңбек өнімділігін арттырады деп дәлелдейді. Басқалай айтсақ, адам капиталына саналатын инвестициялар нәтижесінде туындайтын жағымды сыртқы әсерлер өмір сүреді. Оның өзіндік бағалаулары бойынша бұл әсер барынша елеулі. Лукас, адам капиталының сыртқы әсеріне (эффектісіне) қатынасы бойынша АҚШ-тағы инвестицияларды шығарудың икемділігі 0,4-ті құрайтынын есептеп шығарды. Осылайша, адам капиталының жағымды сыртқы эффектісінің 10%-ға ұлғаюы шығаруды 4%-ға ұлғайтуға әкеледі. Бұдан шығатын қорытынды мынадай: адам капиталын ұлғайтатын білім беру, кәсіби даярлық және қызметтің өзге де түрлері қазіргі дәрежеден көбірек болатындай мөлшерде мемлекеттен субсидиялануы тиіс.

5.3 Экономикалық өсуді мемлекеттік реттеу

Дамыған елдердегі экономикалық өсуді ынталандырудың мемлекеттік стратегиясы әртүрлі кезеңдерде өзіндік ерекшеліктерге ие болды және әртүрлі тұжырымдамалармен қаруланды.

1929-1933 жылдардағы «ұлы дағдарыстан» кейін АҚШ-та қалыптасқан мемлекеттік реттеу жүйесі басым түрде сұраныс факторларын немесе басты түрде ақша-несие құралдары (инструменттері) арқылы жиынтық сұранысты басқаруға бағдарланған болатын. Мәселен, капитал жұмсауды ұлғайтуды ынталандыру төмен пайыздық мөлшерлемелер (ставкалар) негізінде, ал шектеу – оларды көтеру жолымен жүрді.

90-шы жылдары АҚШ-та жаңа экономикалық саясат жария етілді, оның мәні жиынтық сұранысты ынталандыру экономикасын перспективалық инновациялық технологияларға инвестицияларды ынталандыру негізінде ұсыныс экономикасына өту болып табылады.

Ұсыныс экономикасының жақтаушылары, экономикалық жүйенің өндірістік әлеуетін арттыратын факторларға тірек жасады. Экономикалық өсуге мемлекеттің ықпал етуінің келесі үш бағыты белгіленеді, ол:

• ҒТП-ны ынталандыру және ғылыми зерттеулерді дамыту;

• мемлекеттік ауқымда білім беру, кадрлар даярлау, білікті кадрларды қайта даярлау шығыстарын ұлғайту;

• салық жүйесін түбірінен қайта құру.

Өндірістің жоғарғы өсу қарқыны, әлеуметтік мәселелерді: жұмыссыздықты, жұмыспен қамтуды шешу, кірістер деңгейін көтеру аталған саясаттың басты мақсатына айналды.

Әлеуметтік-бағдарланған нарықтық экономикада, әлеуметтік қамтамасыз етуге, денсаулық сақтауға, білім беруге бағытталатын мемлекеттік шығыстардың маңызды көлемде ұлғаюы байқалатынын атап өту керек, бұл айтылғандар «адам капиталының», экономикалық өсудің және ұлттық байлық қорын жинаудың аса маңызды факторы ретінде адамның шығармашылық, новаторлық қызметінің өсе түсіп отырған рөлімен көп дәрежеде байланысты болады. Бұл дамыған елдер үшін ғана емес, сонымен бірге дамыған елдерге де тән болып саналады.

Мемлекеттік саясаттың экономикалық өсуді ынталандыратын басқа бағыттары – салық және өзге де преференцияларды заңдық реттеу, жекелеген салалар мен өңірлерді мемлекеттік бюджеттен тікелей немесе жанама субсидиялау жолымен өндірістің бәсекеқабілеттілігін және оңтайлы құрылымдарын ұстап тұру болып саналады. Бұл әсіресе көлік және коммуникациялық инфрақұрылымдарға қатысты. Іргелі және қолданбалы зерттеулерге, конструкторлық әзірлемелерге мемлекеттік қолдау көрсетуге үлкен маңыз беріледі.

Түйін

1. Экономика ауқымдарының ұзақ уақыт тұрақты ұлғаюы, яғни абсолютті түрде, сол сияқты жан басына шаққандағы ҰЖӨ-нің, ІЖӨ-нің немесе ҰТ-тың үдемелі өсу процесі экономикалық өсу болып түсіндіріледі. Ол ІЖӨ-нің және оның құрамды бөліктерінің тікелей сандық ұлғаюынан көрінеді. Тиісінше, экономикалық өсуді өлшеу үшін тұтастай түрдегі немесе халықтың жан басына шаққандағы өнімдерді шығарудың нақты көлемінің өсу қарқындары немесе абсолюттік көрсеткіштері пайдаланылады.

2. Капиталдың еркін қозғалуы жағдайындағы ашық экономикада инвестициялардың жинақтарға тең болуы тиіс екендігі міндетті емес, өйткені елдер әлемдік нарықтағы ақшаларды әлемдік пайыз мөлшерлемесімен (ставкасымен) алып пайдалануы және осылайша, ағымдағы операциялардың тапшы шотына ие болуы мүмкін. Ішкі инвестицияларды жүзеге асыру жағдайында, инвестициялық жобамен қамтамасыз етілетін, көлемі бойынша әлемдік пайыз мөлшерлемесіне (ставкасына) сәйкес келетін қарыз (борыш) пайыздарын төлеу үшін жеткілікті табыс алына ма деген тұрғыда ғана оның маңызы бар.

3. Адам капиталын ұлғайту арқылы жұмысшылардың еңбек өнімділігін арттыру, ұсынылатын еңбек қызметін көрсету санын арттыру жолы болып саналады.

4. Адам капиталының жағымды сыртқы эффектісін 10%-ға ұлғайту өнім шығаруды 4% ұлғайтуға әкеледі. Одан шығатын қорытынды, адам капиталын ұлғайтатын білім беру, кәсіптік даярлық және қызметтің өзге де түрлерін мемлекет субсидиялауы тиіс дегенді білдіреді.

5. Әлеуметтік-бағдарланған нарықтық экономикада көп дәрежеде ұлттық байлық жасау мен экономикалық өсудің аса маңызды факторы ретінде «адам капиталы», адамның шығарымашылық, новаторлық қызметі рөлінің өсе түсуімен байланысты әлеуметтік қамтамасыз етуге, денсаулық сақтауға, білім беруге мемлекеттік шығыстардың маңызды көлемде ұлғайғандығы байқалады.