11.1Триггер. Триггерлер классификациясы
Жадылы карапайым сандык автоматтар катарына триггерлер жатады. Триггер – акпаратты жазып коюга жане сактауга арналган екі орныкты, тепе-тен жагдайларда бола алатын тізбектес арекетті статикалык есте сактау элементі. Кіріс сигналдарынын асерімен триггер бір орныкты жагдайдан екінші орныкты жагдайга ауыса алады. Бул кезде онын шыгысындагы кернеу күрт озгереді.
Егер триггер нольдік жагдайда болса, онда ол бул жагдайды келесі бірлік сигнал келіп түскенше есте сактайды. Егер де триггер бірлік жагдайда болса, онда онын кірісіне берілген бірлік сигнал триггерді нольдік жагдайга ауыстырады да бул жагдай келесі сигнал келіп түскенше узак уакыт есте сактала алады.
Адетте, триггердін тіке жане инверсті (теріс) екі шыгысы болады. Ал кірістерінін саны триггердін курылымы мен аткаратын кызметіне байланысты. Акпаратты жазу тасілі бойынша триггерлерді асинхронды жане синхрондалатын (тактыленетін) деп боледі. Асинхронды триггерлерде информация үздіксіз түрде жазыла алады жане сол саттегі онын кірістеріндегі информациялык сигналдармен аныкталады. Егер триггерге информация синхрондаушы деп аталатын сигналдар асер еткен кезде гана ендірілсе, онда мундай триггерді синхрондалушы немесе тактылаушы триггер деп атайды. Синхрондалушы триггерлердін информациялык кірістерінен баска тактылык (синхронизациялык) кірісі болады. Сандык техникада триггерлердін кірістерін былайша белгілеу кабылданган:
S – бірлік жагдайга келтіруші дара кіріс (тіке шыгыста (Q) жогары денгейлі кернеу болады);
R – нольдік жагдайга келтіруші дара кіріс (тіке шыгыста (Q) томен денгейлі кернеу болады);
D – информациялык кіріс (оган триггерге жазуга арналган информация беріледі);
C – синхрондау кірісі;
T – санактык кірісі.
Сандык курылгыларда екі орныктырушы кірістері бар RS – триггер, тактыленетін D – триггер жане санактык T – триггер кен колданылады.
11.3 Радио тарату жане кабылдау курылгылары.
Информацияны беру жүйесінде сигналдар ашык кеністікте элетромагнитті толкындар комегімен тарайды. Радиосызыктар біржакты немесе екіжакты радиобайланыс жасайды. Егер бірінші радиосызык тек кана беру, ал екіншісі тек кана кабылдау радиобайланыстарды жасаса, онда оны біржакты деп атайды. Біржакты радиобайланыста негізгі радиостанциянын тараткан сигналдарын бірнеше корреспонденттер кабылдап отырса, онда мундай адісті циркулярды деп атайды. Біржакты циркуляр радиобайланыстын үлгілері: хабарлау жүйелері, газет-журналдарга пресс-центрден тараткан хабардар. Екіжакты радиобайланыста ар радиостанция информацияны беру жане кабылдау жумыстарын аткарады. Ол үшін біржакты байланыс жасайтын курылгылардын екі комплекті болу керек. Ягни ар пункте бергіш (передатчик) те жане кабылдагышта болу керек. Екіжакты радиобайланыс симплексті жане дуплексті болады (1.8.Сурет). Симплексті радиобайланыста ар радиостанцияда информацияны беру жане кабылдау кезек-кезегімен жүреді. Бул жагдайда радиопередатчик те жане кабылдагыштарда бірдей жиілікте жумыс істейді. Дуплексті радиобайланыста беру жане кабылдау бір уакытта жүреді. Сонда ар дуплексті сызыкка артүрлі екі жиілік болінеді. Ойткені кабылдагыш оз пунктегі передатчиктін сигналын кабылдамай баска пунктегі передатчиктін сигналын кабылдау керек. Информация агыны аздау болса симплексті радиобайланыс колданылады, коп болса – дуплексті.
Радиостанциянын барлыгы антеннамен жабдыкталган. Жіберу антеннасы электр сигналын радиотолкын түрінде таратады. Ал кабылдагыш антенна токындарды электр сигналдарына айналдырып, кабылдагышка жібереді. Антенналар радипередатчик пен жане кабылдагыш пен фидер сымдарымен жалгасады. Бул антенно-фидер курылгылары оте манызды роль аткарады. Коп жагдайда антенналар бір багытта сигналды таратады жане кабылдайды. Антенна бір багытта таратса, передатчиктін куатын үнемдеуге болады. Ал кабылдагыш антенналар бул жагдайда сигнал-шу катынасын арттырып, радиопередатчиктін куатын азайтуга оз үлесін береді. Радиосызыктын жаксы істеп туруы тек кана аппаратуранын сапасына байланысты емес, сонымен катар радиотолкындардын кеністікте тарауна тауелді. Кеністіктін күйі температурасы, кысымы т.т. кубылып турады.
Радиожібергіш курылгысы (радиопередающее устройство) электромагнтті тербелістердін генераторы мен модулятордан курастырылады. Кабылдагыш пункте осы толкындарды электр тербелістерге айналдыратын антенна болу керек. Антеннага түсетін коптеген артурлі жиілігі болатын толкындардын арасынан бізге керекті радиостанция жиілігін кабылдауымыз керек. Ол үшін кабылдагыштын кіріс жагында антенна дан кейін тиісті жиілікті тандап , кабылдап алатын курылгы, ягни осы жиілікке бапталган тербелмелі контур туру керек. Жібергіш курылгысында жанагы аталган түрлендіргіш, модулятор, тасымалдау жиіліктін генераторы, куатты күшейткіш жане жіберу антеннасы болады.
Модуляцияланган электромагнитті тербелістерді (радиосигналды) жіберу жане кабылдау антенналар комегімен іске асады. Кабылдагыш антеннадан кейін сигнал тандау күшейткішке түсіп күшейтіледі жане коптеген тербелістер арасынан кажетті радиостанция жиілігін тандап шыгарады. Ал бірнеше радиостанцияларды сапалы түрде кабылдау үшін соншама тандау күшейткіштер кажет болады. Мундай киындыктан арылу үшін түрлендіргіш курылгысы колданылады. Түрлендіргіштін кіріс жагында араластыргыш (смеситель) схемасы бірнеше радиостанциялардын тасымалдау жиіліктерін арнайы гетеродин генераторымен «араластырып» біргана аралык (промежуточная частота fпч) жиілігін шыгарады. Аралык жиілігі тасымалдау жиілігінен кішкене томендеу болады. Аралык жиілік аргарай аралык жиілік күшейткішінде(АЖК) күшейтілі береді жане кабылдагыштын негізгі күшейткіші болып табылады. АЖК комегімен кез келген радиостанцияларды кабылдай беруге болады. Мундай кабылдагышты супергетеродин кабылдагышы деп атайды.
АЖК дан модуляцияланган жане түрлендірілген сигнал детекторга түседі немесе демодулятор деп аталады. Детекторда модуляциланган жогаргы жиіліктегі сигналдан томенгі хабар сигналы болініп шыгады, ягни алгашкы хабар сигналына келеміз. Бул болінген хабар сигналы куатты күшейткіште күшйтіліп, мысалга зорайткышка жіберіледі.
Кабылдагыш курылгылардын элементтеріне кіріс тізбектері, жогары жиілікті күшейткіштер (ЖЖК), аралык жиілікті күшейткіштер (АЖК), араластыргыш (смеситель), гетеродин (аз куатты), детектор (амплитудалык, фазалык), томен жиілікті күшейткіштер (ТЖК) кіреді.
12.1 И-НЕ, И-ИЛИ элементіндегі асинхронды RS-триггерінін жумыс принципі. (акикат кестесі, схема).
7-суретте мысал ретінде RS – триггерлердін схемалары мен шартты белгілері корсетілген. Схемалардын шыгыстары бірлік Q (жогары денгейлік кернеу) жане нольдік Q (томенгі денгейлік кернеу) жагдайлар ретінде кабылданады. Бул таріздес триггерлер екі логикалык элементтерден куралады: 2 НЕМЕСЕ-ЕМЕС – тіке кірісті триггер (7, а-сурет), 2 ЖАНЕ-ЕМЕС – инверсті кірісті триггер (7, б-сурет) болып табылады. Мунда арбір элементтін шыгысы баска элементтін бір кірісіне косылган, булай косу триггерде екі орныкты жагдайды камтамасыз етеді.
Триггердін
бірлік S кірісіне импульс беру аркылы
триггерді бірлік жагдайга кошіреді.
Бул кезде Q шыгысында 1-ге сайкес келетін
кернеу денгейі, ал Q шыгысында 0-ге сайкес
келетін карама-карсы кернеу денгейі
пайда болады. S кірісіне берілген келесі
импульстер триггердін жагдайын
озгертпейді. Нольдік R кірісіне берілген
баскарушы сигнал схеманы нольдік
жагдайга кошіреді. Бул кезде 1-ге сайкес
келетін кернеу денгейі Q шыгысында, ал
-ге
сайкес келетін сигнал
Q
шыгысында пайда болады.
7-сурет. RS-триггердін схемаларымен шартты белгілері:
а – тіке кірісті триггер; б – инверсті кірісті триггер.
Кіріске кыска мерзімді сигнал беріледі, ал триггердін орныкты жагдайы узак мерзім бойы сактала алады (ол үшін схеманы коректендіруші кернеудін жогалмауы шарт), ягни триггер екілік айнымалыны логикалык есте сактау кызметін аткарады. Ол осы негізле жумыс істейтін коптеген курылгылардын курылымдык болігіне айналып отыр.
Асинхронный RS - триггер можно превратить в статический синхронный путем стробирования информационных сигналов тактовыми импульсами. Схема получающегося при этом триггера приведена на рис. 2.14. Она содержит два стробирующих элемента И, которые пропускают информационные сигналы на входы асинхронного триггера при единичном уровне синхронизирующего сигнала С (тактовых импульсов). Таблица переключений триггера (табл. 2.2) указывает состояние триггера Qn+1 после подачи (n+1)-го тактового импульса в зависимости от значений информационных сигналов, а также от состояния триггера Qn в предшествующем n-ом такте. При С=0 триггер работает в режиме хранения записанной информации.