16.Радиоактивтік ыдырау заңы.Жартылай ыдырау периоды. Радиоактивтік ыдырау түрлері.

Радиоактивті құбылыс-атомдардың өздігінен сәуле шығаруы. Радиоактивті сәуле шығаратын заттар қасиеті радиоактивтілік деп аталады.Радиоактивтік элементтердің (уран,торий,радий т.б.) атомдары α,β,ϒ-сәулелерін шығара отырып, басқа бір элемент атомына айналады. Орнықсыз ядролардың белгілі уақыт аралығында орнықты күйге келіп үлгеретін шамасын көрсететін заңдылықты радиоактивтік заңдылықты радиоактивті ыдырау заңы атайды. Егер радиоактивтік ядроның алғашқы саны N₀ болса, онда dt уақыт ішінде ыдырап үлгерген ядроның саны dN=-𝜆Ndt, мұндағы 𝜆-ыдырау тұрақтысы. , бұдан N= N₀ . Бұл радиоактивті ыдырау заңы. Радиоактивті ядролардың жартысы ыдырап үлгеретін уақытты жартылай ыдырау периоды деп атайды. N= N₀ , бұдан ln2=𝜆t, T= = .радиоактивті ядроның орташа өмір сүру уақыты ыдырау тұрақтысына кері шама. Радиоактивті ядроның активтігі A= .

Ығысу ережесі: α-ыдырау үшін;

β-ыдырау үшін;

α-бөлшек гелий ядросы, ыдырау формуласы

β-бөлшек электрондар ағыны, ыдырау формуласы . Бұдан басқа екі ыдырау түрі бар: p+ →n+ .

ϒ-бөлшек – электромагниттік толқын.

19Еріксіз электр тербелістері.Резонанстықтық қисықтар

Еріксіз тербелістер – периодты түрде өзгеретін күштің әсерінен пайда болатын тербелістер.теңдеуін қорытып шығарайық. Свртқы күш уақыт бойынша гармоникалық заңмен өзгерсін f=F₀cosΩt осымен қатар денеге ортаның кедкргі және серпімділік күштері әсе

әсер етеді. Ньютонның екінші заңына mx´´=-kx-rx´´+F₀cosΩt ,F₀/m=f₀ белгілесек

x´´+2β x´+ɷ₀²х= f ₀cosΩt (1) еріксіз тербелістердің теңдеуін аламы.з. шешімі x= а₀ +𝜑₀) немесе х=а ₀cos(Ωt+𝜑₀) Бұдан бірінші және екінші туындыларын және х шамасы (1) теңдеуге қойсақ

а₁cos(Ωt+𝜑₀₊π)+ а ₂cos(Ωt+𝜑₀₊π/2)+ а ₃cos(Ωt+𝜑₀)= f ₀cosΩt теңдеуін аламыз, мұндағы а₁=Ω² a, a₂=2βΩa, a₃=ɷ² A . бұдан бастапқы фазалары әр түрлі үш гармоникалық тербелістердің қосындысы F₀cosΩt тең болуға тиіс a=f₀/

Бұдан еріксіз тербелістің амплитудасы және тепе-теңдігін ығысуы мен сыртқы күштің арасындағы ығысу фазасы сыртқы күштің жиілігіне , меншікті жиілікке және өшу коэффициентіне байланысты.

Х=f₀cos(ɷt-arctg2βΩ/ )/

Резонанс –сыртқы күштің жиілігі жүйенің меншікті тербеліс жиілігіРезонанс –сыртқы күштің жиілігі жүйенің меншікті тербеліс жиілігіне жақындығында ,жүйедегі еріксіз тербелістің амплитудасының мәні кенеттен арту құбылысы.

ɷ_рез=

a_рез=f₀/

20 Кристалл ішіндегі электрондардың стационар күйлері.Ферма деңгейі. Азғындалған электрон газы.

Азғындалған газ- бөлшектердің жүйесінің қасиеттері классикалық статистика заңдарына бағынатын жүйенің қасиеттерінен өзгеше газ. Мысалы фермиондар мен бозондар газдары.газдардың азғындалуы төменгі температура мен қысымда айқын байқалады. Газдың азғындалу дәрежесін сипаттайтын

А= болса азғындалған болып есептеледі . енді металдағы электрондық газды қарастырайық. Алдымен газ температурасы Т=0K жағдайын алайық.Электронның спиндері ½ срндықтан Ферми-Дирак статистикасына бағынады.f=1/ E_F әріпімен белгіленіп Ферми деңгейі немесе Ферми энергиясы деп аталады. Егер E< E_F болса експонент таңбасы оң теріс болып және Т=0K, жағдайда f→1 ұмтылады. Егер Е> E_F болса експонент таңбасы оң болып және Т=0K, f→0

Суретте (а)f функциясының T=OK графигі берілген. Графиктен T=O K кезінде Ферми деңгейіне дейін энергетикалық деңгейлер бір электронмен толтырылған, ал Ферми деңгейінен жоғары электрондар жоқ. Олай болса ферми деңгейі электрондардың максималдық энергиясын береді. Егер Т>O К және болғанда f=1/2 Ферми деңгейі ықтимал толтырылуы, ½ деңгейімен сәйкес келеді. Температурасы T=0 K мен Т>O К функциясының айырмашылықтары аз, тек kT ретті аймақта ғана байқалады. Олай болса Ферми-Дирак таралу функциясы температураға аса тәуелді емес екенін көрсетеді. Демек, жылулық қозғалыс барлық электрондардың тек аз ғана бөлігіне әсер етеді. Сондықтан электрондардың орташа энергиясы температураға тәуелділігі әлсіз болады. Электронның абсолют нөл температурасының орташа энергиясы

Бұл өрнектен электронның орташа энергиясы энергиясымен шамалас екенін көреміз. Бөлме температурасында электронның жылулық энергиясы эВ, олай болса тек Ферми деңгейіндегі электрондар қози алады, қалғандары қоздыру кезінде энергиялары өте аз. Сондықтан көп процестерде электрондардың аз бөлігі ғана қатысады. Металдардың жылулық сыйымдылығын түсіндіруде электрондардың қосатын үлесі өте аз. Ферми энергиясының температураға байланысты формуласы: .

Кристалды қатты дене- заттың атомдары(иондары) тәртіппен және симметриялы орналасқан, изотопты қатты дене. Кристалдық тор- кристал бөлшектерінің кристалдың үш өлшемді периодты түрде қайталана орналасуы. Периодты түрде орналасқан кристалдағы иондар өз айналасында электр өрісін туғызады, электрондар осы өрістер қозғалады. Олай болса электронда потенциял «шұңқырында» деп қарастыруға болады. Шұңқырдағы электрон энергиясы квантталады. Периодты түрде орналасқан иондар тербелісте болады. N ион тұратын кристалдың классикалық теория бойынша 3N еркіндік тербеліс дәрежесіне ие болады. Әрбір еркіндік дәрежесіне (½) КТ энергиясына сәйкес келеді. Иондар бір бірімен байланыста болғандықтан, біріншісі қозғалыста, екіншісіне әсер етіп, екіншісі үшіншісіне әсер етіп, кристалда толқын тарайды, кристалл шетіне жетіп, кейін шағылып тұрған толқын құрайды.