1. Фонетика

Дауысты дыбыс өкпеден шыққанда ауаның ауыз қуысында еш кедергіге ұшырамай,еркін шығады.

Дауысты дыбыс буын жасауға қатысады. Қазақтың төл сөздерінде д.д. не жуан, не жіңішке болады.

Дауысты дыбысқа екпін түседі.-12 дауысты дыбыс бар.

Тілдің қатысына қарай

Жақтың қатысына қарай

Еріннің қатысына қарай

Жуан-5

Жіңішке-8

Ашық-6

Қысаң-6

Езулік-7

Еріндік-5

Тіл кейін шегініп, үсті дөңестенеді

Тіл ілгері қарай созылу арқылыжасалады

Жақтың кең ашылу арқ жаса/ы.

Жақтың тар ашылуцы арқ. жас/ы..

Езудің кейін қарай тартылуы арқ. жас/ы.

Еріннің дөңгеленіп алға қарай созыла

ды

А,о,ы,ұ,у-5

ә,ө,ү,і,е,э,и,у.-8

А,ә,о,ө,е,э-6

Ы,і,и,у,ұ,ү.-6

А,ә,е,э,ы,і,и-7

О,ө,ұ,ү,у-5

Буын талға-

майтын әріптер

Буын тал-ғайтын әріптер

Орыс тілінен енген сөздерде жазылады

Қазақтың төл

Дауысты дыбыстары

Орыс.тілінен. енген,халықара

лық терминде кездеседі- И,у,э

а,ы,і

ә,о,ө,ұ,ү-қазақ- тың байырғы бірінші буы- нында ғана жазылады

Э,Ё-ор.т.енген сөзде ғана жаз.

Я,ю-ор/ң д/сыз дыбыстан кейін жаз.

9-А,ө,о,ә,ы,і,ұ,ү,е

Дербес дауысты емес-и,у

Дауыссыз дыбыстар

Дауыссыз дыбыс өкпеден шыққан ауаның ауыз қуысында кедергіге ұшырап шығады.

Қазақ т.-25дыбыс бар(у)-26д.

Дауыссыз дыбыста үн болмайды. Салдыр мен үннің қатысына қарай-3 бөлінеді.

Қатаң д/р-12

Ұяң-7

Үнді-7

Ауыз,мұрын жолды

Қатаң-ұяң сыңары барлар

Қазақтың жуан-жіңішке жұп құрайтындар

Қ-к,ғ-г,

Сөздің басы-

нда жазыл-майды

Тек салдырдан тұрады-12

П,ф,к,қ,т,с,ш,щ,х,һ,ц,ч

Салдыр мен үннен ж. Салдыр басым:7

Б,в,г,ғ,д,з,ж

Үн мен салдырдан ж. Үн басым: 7

Р,л,й,у,м,н,ң-

П-б,т-д, қ-ғ

ф-в,с-з,

к-г,ш-ж.

Ор.т. енген сөздерд- к,г д/ы жуан-жіңішкені талғамайды

Й,ң,һ

Шұ-

ғыл

9

ызың

10

Ерін дау/ы

Тіс пен ерін

Тіс

Тіл ұшы

Ауыз

жол

ды

Тіл алды

Мұрын жолды

Тіл ортасы

Тіл

ар- ты

Көмей

П,б,т,д,г,к,қ,ц,ч,

Ф,в,с,зғ,ш,х,һ,ж

П, б,

м, у

Ф,в.

Т,д,с,з,щ,ц

Н,л,ч,

Р,л,

й,у

Р,ш,ж,й,

М,н,ң

К,г

Қ,ғ,ң,х

һ

Емлесі х-әрпі-ар,парсы,ор.тілінен енген сөзде жазылады

Буын талғамайды

З,к,қ,л,м,н,п,р,с,т,ш,ф,ж,х,

Қазақтың төл сөзінде қолданылмайды

Төл сөзсоңында жазылмайды

б,в,г,д

Ор.т. біткен қосымша жіңішке ж/ы

Ог,уг,рк,рг,нк,нг,кс,кт,ск,нкт, Кль,брь,бль

парктен,паркке,паркі,митингіге,фактіге,фактісі,полктер,полкісі,

полкке,

ансамбльге,ансамблі,

педагогтер,педагогтік,округке,

Ор.т.енген

Түбір мен қосымшаның

Ы,і дәнекер жазылады

Ф,ц,ч,щ-ор.т. енген сөз/е жазылады

Ъ,ь-ор.т. енген сөз-

Дерде жаз/ы. ролі

Нд,мп,кт,нг,мб,ск,фт-тізбегіне біткен сөздер түбір күйінде өзгеріссіз жазылады. қосымшалар (ы) дәнекер арқ.жаз/ы.

Ромбыға,шрифтіге,штампылау,

митингіге,

фактіге,объектілер,банкісі

Ст,сть,зд-түбір күйінде жаз/ы.қосымша-т,ть,д әріптері түсі

ріліп жазы

лады. Треске,трес-тің,тресіне,

ведомость-ведомосқа,

ведомосы,

съезд-съезге,съезі-нің,социалист

социалиске,

социалистік

Төл сөз

Төлеу сөз

1. баяндауышы ашық райынан болса,

-Одан арғы тағдырын мен білмеймін,-деді Медников

Сәйкес шақты есімшеге+дық,дік, жұрнағы,тәуелдік ж.+табыс септікж.жалғанады

Медников одан арғы тағдырын өзінің білме+йтін+діг+і+н айтты.

2.баяндауышы етістіктің бұйрық райынан болса,

-Сен де кел,-деп,Аталықты орындыққа еріксіз отырғызды.

Тұйық(у) етістікке айналып,+барыс.с.не+табыс.с. жалғауы, немесе туралы,жөнінде,жайында шылауы тіркеседі

Аталықты орындыққа еріксіз отырғызып,оның да кел+у+і+н бұйырды.

…сабақтан қалмауы туралы тапсырма берді

3.баяндауышы есім сөзден не тұйық ет.болса,

-Ә, сенбісің,Керейдің балуаны?-деді ол күрілдеп-Атың кім?

Сөзге тіркес «екенін» көмекші етістік айтылады.

Оның Керейдің балуаны екенін біліп, күрілдеген дауыспен атының кім екенін сұрады.

4. Төл сөздің бастауышы,

-Әдейі амандасқалы келдім,-дедіСәбит.

Төлеу сөзде ілік септік жалғаулы анықтауышқа айналады.

Сәбит әдейі амандасқалы келгендігін айтты.

5. төл сөзде белгілі бір жақта (І-ІІ)болса,

-Сен әуелі менің қонағым боласың!-деп,Ғалымжан иығын қомпайтты.

Автор тарапынан басқа бір жақта айтылады.

Оның әуелі өзінің қонағы болатындығын айтты.

6. Төл сөз сұраулы сөйлем болып,құрамында сұрау есімдігі болса,

-Қалтай,сен жетіншіні қалай бітірдің?-деп, Гүлнәр кенет сұрау берді.

Егер сұраулы сөйлем –ма,-ме сұрау шылауы арқылы жасалса,

-Енді кері қайтуға бола ма?-деп сұрады жауынгерлер.

Сұрау есімдігі сол күйінде сақталады;

Гүлнәр Қалтайға оның жетіншіні қалай бітіргендігі жөнінде кенет сұрау берді.

Шылаумен айтылған сөз болымды-болымсыз түрде антоним түрінде қосарланады

Жауынгерлер енді кері қайтуға болатынын,болмайтынын сұрады.

7. Автор сөзіндегі «де» етістігінің орнына,

-Жоғары шық,-деді үйге кірген Асқарға Балтабек.-Ағаңның қолына су құй,Ботагөз.

«айт,сұра, ойла,бұйыр,талап ет,ескерт» сияқты ойлау мәнді етістіктерлің бірі айтылады.

Балтабек үйге кірген Асқарға жоғары шығуын өтінді де, Ботагөзге ағасының қолына су құюын ескертті.

1. Салалас. Қ.с.

Құрамындағы жай с/ң баяндауыштары тиянақты болып, өзара тең дәрежеде салаласа байланысады.

2. сабақтас қ.с.

жай с/ң алғашқысының баяндауышы тиянақсыз болып, екінші сөйлемге бағына сабақтаса байланысады.

3. Аралас қ.с.

Кемінде3 сөйлемнен құралып, бір-бірімен салаласа, сабақтаса да байланысады.