9. Газ тәріздес орындардың құрылымы

Тұтынушыларға берілетін газ тәріздес отындар жанғыш, жанбайтын газдар мен тағы басқа да қоспалардан құралады. Өндірілуіне байланысты жанғыш газдар табиғи және жасанды болып бөлінеді.

Табиғи газдар газ күйінде сақталып, тасымалданады. Бұл газдар көмірсутек тобына жатады. Сонымен қатар көмірсутек тобына сұйытылған газдар да кіреді. Сұйытылған газдар газшықтану кендері мен мұнай кендерінен өндіріледі. Сұйытылған газдар қалыпты жағдайда газ күйінде болады, дәл осы температурада қысым жоғарыласа, сұйық күйге өтуімен ерекшеленеді. Сондықтан да оларды тұрмыстық қажеттіліктерде көп қолданады.

Жасанды газдар көбіне қатты отындарды жылумен өңдеу арқасында алынады. Мұндай газдарды құрғақ және генераторлық деп айтады.

Жасанды газдардың төменгі жану жылулығы аз мөлшерде және құрамында зиянды қоспалар (көміртек оксиді) болғандықтан өте сирек қолданылады.

Көмірсутек, сутегі, көміртек оксиді – газ тәріздес отындардың құрамындағы жанғыш газдар. Ал жанбайтын газдарға азот, екі валентті көміртек оксиді және оттегі жатады. Сонымен қатар газ тәріздес отындар құрамында дымқыл бу, көмірсутек пен тозаңдар кездеседі.

Газ қолданбастан бұрын зиянды қоспалардан тазартылады. Зиянды қоспалардың 100м³ газдағы мөлшері төмендегі көрсеткіштерден аспауы керек, грамм: көмірсутек-2, аммиак-2, синиль қышқылына шаққандағы қоспалар HCN-5, смола және тозаң-0,1, нафталин қыста-10 және жазда-5 (Мемлекеттік стандарт 45542-78).

Аммиак, синиль қышқылы және нафталин табиғи газдарда кездеспейді.

Алыс жерлерге тасымалданатын газдарды құрғату керек. Көптеген жасанды газдар иісті болып келеді. Табиғи газдар иіссіз болады. Сондықтан да оларды ауада ажырату үшін иістендіреді. Иістендіргіш зат – этилмеркаптан (C₂H₅SH). Қалалық газ жүйелеріне этилмеркаптаның орташа мөлшері 16г газдың 1000м³.

Табиғи газдардың иісі оның ауадағы мөлшері 1%-ға жеткенде сезілуі тиіс. Оттегі мөлшері газ құрамында 1%-дан аспауы керек.

Газ құрамындағы зиянды қоспаларға көмірсутек, дымқыл бу және көміртек оксиді жатады. Бұлардан келетін зияндар – тоттану мен кристаллогидраттардың пайда болуы.

Жанғыш газдардың негізгі қасиеттері

Қолданылатын газдардың басты қасиеттеріне олардың тығыздығы, тұтану температурасы, жану жылулығы, жануға қажетті ауа мөлшері, зияндылығы және т.б. жатады.

Газдың қасиеттерін қалыпты физикалық шартқа келтіреді. Қалыпты физикалық шарт деп газдың 0°С температурадағы және 0,1013 МПа қысымындағы күйін айтады.

Газды жағу дегеніміз оны ауадағы оттегі арқылы тотықтандыру. Жану барысында жылу бөлініп, тотығу реакциясы дамыта түседі. Қоспаның температурасы өздігінше тұтану мөлшерінен асқан кезде, газ сырттан жылу келмесе де жана береді. Өздігінше тұтану температурасы әрбір газдарда әртүрлі болады. Мысалы: метан 654°С-та, пропан 466°С-та және бутан 490°С-та тұтанады. Сонымен қатар, тұтанудың төменгі деңгейіне газдың ең аз мөлшерінде жылу бермей-ақ өздігінен жануы жатады.

Жануға қажетті ауа мөлшері. Қандай да болмасын жанғыш газды жағу үшін оттегі қажет. Газды толық жағу үшін ауаны қажетті түрде қолдана отырып, газ-ауа қоспасын жақсылап араластыру керек. Қажетті ауаның мөлшері газ құрамына байланысты. Мысалға, жану жылулығы Q^к_т=35600 кДж/м³ табиғи газды жағу үшін газ көлеміне 9,5 ауа көлемі, ал 1 м³ пропанды жағу үшін шамамен 24 м³ ауа қажет. Газдың толық жанбауының салдарынан зиянды тек оксид пен күкірт қосындылары бөлінеді.

Метан газы

Шахта метаны – көмірден немесе құрамында қосындысы бар кеннен бөлініп шығатын газ. Түсі, иісі болмайды, ауамен араласқанда жарылыс қауіпті қосылғышқа айналады. Оның құрамына метанның өзінен басқа көмірқышқыл газы, азот, оттегі және т.б. элементтер енуі мүмкін.