Күш сапасының биомеханикалық мінездемесі.

1. Адам күшінің әрекеті. Биомеханикада адам күшінің әрекеті дегеніміз – оның адам денесінің жұмыс күштері арқылы сыртқы физикалық әсер ететін күш. Айталық барысында тірекке күш қысымын түсіру.

Адам күшінің әрекетін вектор түрінде көрсетуге болады.

1. Бағыты.

2. Өлшемі

3. Атқару нүктелері

(вектор дегенімізде оның басталу нүктесі, бағыты және ұзындығы болатын шама)

2. Күш сапасы туралы түсінік. Күш сапасы – күш әрекетінің максимальды шамасы белгіленуі Fm. Күш сапасы дегенде кейде «Бұлшық еттік күш» немесе «күш мүмкіншілігі» деп атайды. Күш сапасы келесі түрде бөлінеді.

3. Адам күшінің әрекеті бұлшық ет күшінің тартылуына байланысты болады, яғни кейбір бұлшық еттердің сүйектерді қозғауынан болатын күштер. Дегенмен кейбір бұлшық еттердің жиырылуы мен күш әрекетінің арасында біркелкі қатынас болмауы да мүмкін.

4. Әрекет күші, қозғалу тапсырмасының параметрлеріне тәуелділігі. Әрекет күшінің:

а) дене мүшесінің қозғалу жылдамдығы

б) жылдамдық бағыты параметрлеріне тәуелділігін қарастырамыз.

"Күш әрекеті —жылдамдық" байланысы. Ядроны лақтыруда оның салмағы мен жылдамдығы кері пропорционалды болады. Салмақ ауыр болса жылдамдық аз болады, ал жеңіл болса керісінше жылдамдық жоғары болады және жылдамдық артады күш аз жұмсалады. Бір буынды қозғалыс пен көп буынды қозғалыста әртүрлі ерекшеліктер болады. Мысалыға дайындығы жақсы спортшыға 150гр. ядро мен 80гр. ядроны (шарды) лақтырсақ жұмсалған күш бірдей болғанымен жылдамдығы әртүрлі болады. Сондықтан күш әрекеті қозғалу тапсырмасына тәуелді болады.

5. Адам күшінің әрекеті және дене құрылысы. Адам күшінің әрекеті дене құрылысына да байланысты болады.

Біріншіден дене құрылысының өзгеруінен бұлшық ет ұзындығы өзгереді, ал бұлшық етген пайда болатын күш оның ұзындығына тәуелді екені белгілі. Екіншіден бұлшық еттің иін өзгеруі оның айналу өсіне байланысты. Жаттықтырушы бабкерлер осы тәуелділікті білуі шарт. Жаттығу барысында дене құрылысының ерекшелігін ескере отырып жоғары нәтижеге жететін жағдайын спортшыларға табу керектігін ескерткен жөн және жаттығуды осыған байланыстарын жүргізуі керек.

6. Күшті жаттықтырудағы дене жағдайын таңдау ролі.

Күш жаттығуларын жасағанда спортшыладың қажетті яғни бұлшық ет күшінің қажетті бөліктеріне әсер ететін жаттығулар таңдауы тиіс. Мұндай жағдайда дене жағдайын дұрыс таңдай білу керек. Дене жағдайын дұрыс таңдамауынан басқа бұлшық еттердің дамуы мүмкін.

Егер дене құрылысының дұрыс жағдайынан өзгешелеу жаттығу жарақатқа әкелуі мүмкін. Сондықтан қай бүлшық етке қандай жағдайда жаттығулар жасауды электрлік белсенділігін анықтайтын "электромияграфиялық карта" толтырылуы қажет.

Снарядтты лақтыруыға жұмсалатын күш пен оның ұшу жылдамдығы бір-біріне тәуелді.

Қисық сызық, снарядқа қосылған күшпен ұшу жылдамдығының ең жоғары көрсеткіштерін көрсетеді. Килограм V_і салмақта v_max жоғары ал F_max үзік сызықпен күш пен жылдамдық көлемінің қатынасы көрсетілген салмақ F_max артқан сайын жылдамдық төмендейді.

v _max Күш пен жылдамдықтың қатынасын бір-бірінен ажырату

емес. а) Штангі көтергенде - статикалық күш. б) Шар лақтыруда - күш жылдамдығы в) Теннисте дәлдәу — жылдамдығы

Сарқоплазмалық гипертрофия (жуандау), саркоплазма тамақтарының құрамында энергетикалық заттардың болуына мирофибрилдердегі жиырлу жұмысының артуына байланысты, бұлшық ет миофибрилдерінде гапертрофия жүреді. Бұл біріншіден жұмыс істеу мүшкіндігін арттырады, екіншіден бұлшық ет күші едәуір өседі. Бұлшық еттің жиырылу мүмкіндігі және жуандығына қарай әр түрлі бұлшық еттердің абсолютті күші болады, 1 см² көлденең жолақты бұлшық еттің абсолютті күшін анықтау үшін, жекелген бұлшық ет күшінің көлемін, физиологиялық көлбеуге бөлеміз.

1. параллель бұлшық еттер

2. қиық тәрізді бұлшық еттер

3. қауырсын тәрізді бұлшық еттер (физиологиялық көлбеу сызықтан бұлшық еттің барлық талшықтары өтеді)

Қауырсын тәрізді бұлшық еттер басқаларына қарағанда әлде қайда күштірек. Қозу кезінде ширығып және қысқартып сырқы механикалық жұмыс жасайды. Бұл жұмыс механика заңы бойынша А=РҺ(кгм) Р(салмақ көлемі) һ (биіктікке) көбейтіліп (кгм) белгіленеді.

Егер 100 кг штангіні 2м биіктікке көтергенде, бұлшық. еттердің атқаратын жұмысы А=200 кг\м. Бұл энергетикалық қордың көрсеткіші болып табылады, бірақ көп бөлігі жылуға ауысады. Жалпы энергиялық шығын [Е]- бұл механикалық жұмысқа [W] және жылудың пайда болуына [Н] кеткен шығын.

Төзімділік, адамның энергетикалық деңгейімен энергия қорын үнемді пайдалана білуіне байланысты. Кім О₂ аз пайдаланса, сол энергияны аз жұмсап жүріп өткен жолдан, уақытты ұтады кез келген икемділік молекуладағы АТФ қорындағы энергиямен қамтамасыз етіледі.

АТФ 25% энергиясы, бұлшық еттің жиырылу жұмысында механикалық энергияға, 75% энергия қоры жылу түзуге жұмсалады.

Дәріс № 7.

Қозғалыс әрекетінің биомеханикалық аспектілері.

Дәріс жоспары:

1. Жылдамдық сапасының биомеханикалық мінездемесі.

2. Күштің өзгеру жылдамдығы.

3. Қозғалыс әрекетінің биомеханикалық аспектілері.

Жылдамдық сапасы туралы түсінік. Жылдамдық сапасы дегеніміз – берілген уақыттағы белгілі шарттармен адамдардың қозғалу қимылының мүмкіндігі. Бұл берілген тапсырманы немесе шартты, аз уақытта орындау және ол шаршатпауға тиіс.

Жылдамдық сапасы қарапайым үш негізгі түрге бөлінеді.