Бұлшық еттердің биодинамикасы.

Дәріс жоспары:

1. Бұлшық еттердің биодинамикасы.

2. Бұлшық ет жұмысының көптүрлілігі.

Бұлшық ет механикалық қасиетіне байланысты физикалық дене болып табылады және тірі мүше ретінде қимыл-қозғалыс жасауда биологиялық қасиеттері бар.

Бұлшық еттің механикалық қасиеті. Салмақтың күшімен бұлшық ет тартылғанда /созылғанда/ бұлшық еттің серпінділігі байқалады. Деформацияға жұмсалатын жұмыс, деформацияның серпінді потенциалды энергиясына айналады. Дене сығымдалғанда жұмсалатын күш тіресуге немесе бұлшы еттің серпінділігіне байланысты бұлшық ет бастапқы қалпын бұзып қозады. Қозу барысында, бұлшық ет жиырылады, жиырылу барысында пайда болған күш, еттің ұзындығын өзгертіп қысқарады. Бұлшық еттің өзгеруі, жиырылуы және тартылуы түскен салмақтың, қозудың көрсеткіштерін анықтайды. Бұлшық еттің қозғыштығы - қалыпты қозуға ауысады, ол өзгеруі арқылы тартылуы немесе серпінділігімен, иілгіштігі арқылы байқалады.

Бұлшық еттің жиырылуы. Қозу арқылы жиырылу яғни түскен салмаққа байланысты бұлшық еттің жиырылуы, ұзындығының қысқаруы.

Бұлшық еттің жұмысының түрлері. Бұлшық еттің тартылуы механикалық анатомиялық физиологиялық жағдайлардың жиынтығына байланысты. Механикалық жағдай бұлшық еттің түскен салмаққа байланысы жиырылуы, тартылуы. Физиологиялық жағдайда тартылған бұлшық еттің қозуымен қажуын анықтайды.

Бұлшық ет жұмысының көптүрлілігі.

Бұлшық ет жұмысының жалпы түрлері ұзындығының қысқаруы, ұзаруы, сақталуы. Бұлшық еттің қозғалыс барысында тіресу жұмысы /динамикалық/, ал тірекке байланысты жиырылуы статикалық жұмысы болады.

Бұлшық еттің әрекеттесу тобы.

Белгілі бір жұмысты жасау үшін бірдей жұмыс жасайтын туынды қаптап жатқан бұлшық еттер синефистер, оған қарама-қарсы жұмыс жасайтын антогонистер. Қатайтушы еттер фиксаторлар.

Бұлшық ет жұмысының белгілі түрлері:

1. Статикалық тәртіп,

2. Динамикалық тәртіп.

3. Биопотенциалды энергияның пайда болуы. Статикалық тәртіп. Дененің қалпын өзгертпей тұрақтылығын сақтауда бұлшық еттің ұзындығы бір қалыпты болып тіресуі. Статикалық жұмыстың тұрақты орны болады да буындары қозғалыссыз қалады.

Динамикалық тәртіпте қозғалыс кезінде бұлшық еттердің ұзындығымен тіресуі өзгеріп механикалық қозғалыс жасайды, қозғалысты басқарады.

Биопотенциалды энергияның пайда болуы. Бұлшық еттерден биопотенциалды энергия:

1. Энергетикалық заттардың қоры химиялық энергияны істелген жұмысқа байланысты потенциалды энергияны айналуы.

2. Бұлшық ет күші үшін, сыртқы жұмыс.

Адамның сымбаты: Сымбат немесе денені ұстай білу тәсілі әр адамда қаңқасының құрылысында бұлшық еттердің құрысуына, жүйке жүйесінің жай күйіне, ішкі мүшелердің, оның ішінде өкпе мен жүректің жұмысына барынша қолайлы жағдай туады. Сымбатты топтастырудың көптеген түрлерінің ішіндегі ең қарапайым екі түрге ғана: жаман және жақсы сымбатқа бөледі. Осы топтастыруға сәйкес, сымбаттың төрт түрі өте жақсы, жақсы, орташа және нашар түрлері болады. Өте жақсы сымбатты адам еркін тұрғанда көкірегі алға шығыңқы, құрсақ ішке тартылған, аяқтары түзу, екі тізе біріне-бірі жанасып тік тұрады. (әйелдерге аршын төс десе де болғандай). Сымбаттың жақсы түрі, аяқ түзу екі тізе бір-біріне жанасады, бірақ көкірекпен құрсақ маңдай жазықтықта бір деңгейде болады. Орташа сымбаттыларда көкірекке қарағанда құрсақ алға шыққан, тізе бір-бірінен алшақ жанаспайды. Нашар сымбатқа, екі иығы алға кетіп арқасы бүкірейіп шығып тұрады, омыртқа бағанасының бел бөлімі алға қарай қайқайып тұрады. Дені сау адамда көпшілік жағдайда сымбаттың екінші түрі, ал сирек жағдайда үшінші түрі кездеседі. Сымбаттың төртінші түрі бұлшық еттерінің құрысуы. Дене жаттығуымен айналыспайтын адамдарда көп кездеседі. Жақсы сымбатты сақтауда омыртқаларды жазатын бүлшық еттерінің маңызы зор. Дене шынықтыру кезінде құрсақ омыртқа етіне мән беру керек.

Жату қалпы. Жату қалпы кезінде дененің тірек ауданы кең болады. Адам ұзақ уақыт тегіс болып шалқасынан жата майды. Еркін жату кезінде дене буындарында ептеп бүгілу қажет болады.

Отыру қалпы. Түрегеп тұрған кезде түлға жамбас арқылы ітан жілік бастарына тіреледі. Отырған кезде дене алдағы тірек бетіне, отырғыш дөңестер арқылы беріледі. Әдетте отырған кезде біз дененің теңсіздік қалпын пайдаланамыз.

Мектеп оқушыларының ұзақ уақыт отырғанынан омыртқа бағанасының майысқаны байқалады. Осы кезден істап белгілі бұлшық еттерді жаттықтыру қажет.

Асылып тұру қалпы. Асылып тұру кезінде дене тұрақты теңдік жағдайында қалдырылған дене бастапқы өз қалпына іследі. Асылып түрудың қол басымен, тақыммен, аяқтың ұшымен, тіспен, иекпен жасайтын және т.б. түрлері бар.

Дене шынықтыру нәтижесінде қол басымен асылып салбырап және бүгіліп жасайтын түрінің маңызы зор.

Қол басымен асылып тұру. Көп жағдайда шығыршықта және бел ағашта орындалады. Бұл кезде тірек ауданы, қол масатын беттен және қол арсында орналасады. Мұнда бүкіл дене бұлшық еттері барынша қатты жиырылады. Бүлшық еттер сақ бүлшық еттері, білек, иық бұлшық еттерінің жиынтығын жауырынның екі ұшы бір-біріне жақындап тұрады.

Тақыммен асылып тұру қалпы. Тірек ауданы иықтан төмен қол арасында болады.

Тірену - қолдың жанасып тұрған қалпы иық белдеуінен іммен орналасады. Тірену кезінде дененің жалпы салмақ алығы қол бастарының сирақ пен немесе шығыршықтармен бетінен және екі қолдың аралықтарындағы кеңістіктен да болған тірек ауданынан біраз жоғарыда орналасады. Шалқадан төрт тағандап тұру (көпір) ауырлық орталығы қол, кібан басының алақан табан бетінен және арадағы кеңістіктен тұрады.