Қозғалыс жасын белгілеу теориясы.

Қозғалыс жасын белгілеу теориясы - дененің табиғи қимыл-әрекет жасау көрсеткішінің қалыптасуы биологиялық немесе хронологиялық жасына қарай баға беріледі. Қозғалыс жылдамдығы және оның қозғалыс қасиеті балалар мен жасөспірімдерде биологиялық жасына және оның көрсеткішінің өсуіне байланысты. Шапшаңдық мүмкіндігі биологиялық жасына кері бағытталған.

Күш және төзімділік тікелей байланысты. Бойдың өсуі және даму кезеңі, қозғалыс қасиетімен биологиялық жас бейімделу ортасымен тұқым- қуалаушы белгілеріне сонымен қатар ағзаның біртұтастығына байланысты, жасөспірім жасынан өткен соң бұл байланыс нашарлап, таңдау мінезі пайда болады.

Қимыл әрекеттің дамуын болжау. Дене қозғалысының ерекше белгілерімен байланысты, остенойдты белгісі бар қыздар бұлшық етгі неме көкірек клеткасында тесік болуына байланысты, күш жылдамдығы және төзімділігі өте төмен болады. Болжау негізінен, тұқым қуалаушылыққа сүйенеді демек баланың дене құрылысының ерекшелігі ( көкірек клеткасы тесік және бұлшық етті дененің түрі). Ерте есею астенойдттыларға қарағанда 2-3 жыл ерте басталады. Бұл үшін жасартатын спорттың түрін таңдау қажет (сырғанау, жүзу, гимнастика 5-6 жыл). Осыдан есею жасын нақты анықтауға болады.

Физикалық салмақ есеюді баяулатады. Балаларды бойының өсуі генетикалық кестедегідей. Бұл бойдың ұзындығын формула бойынша анықтауға болады. (бір жылдық бақылаудың көрсеткішіне сүйене отырып, туылғандағы көрсеткішінен бастап өз жасына ылайықтылығын болжау).

Мысалыға 19 жасында болжағанда ер баланың 11 жас 2-кі айында бойының биіктігі 166 см, болған, бұл үшін 11-20 жастағы ер балалардың бойларының орташа биіктігін формула бойынша анықтаймыз.

У 12,08 + 0,2 ( 110, У 12,08) антилогарифмдер кестесінен табамыз. У=148. Зерттеушінің бойының ұзындығының орташа ауытқуын анықтаймыз орта топтағы дененің ұзындығы бойынша: зерттеушінің бойының биіктігінен, орташа бойдың ұзындығын алап тастаймыз да орташа квадратты ауытқуға 166-148 / 5,5= 3.3.

Зерттеушінің бойының биіктігі 11 жастағы баладан 3,3 есе өседі. 19 жаста болатын бойдың биіктігі ( Х=9) Ү=2,08+0,2 Ү=2,26

антилогорифм кестесі бойынша Ү—175: 6,5 см. хЗ,3=21,45 19 жастағы бойдың биіктігі =175+21,49= 196.4 см.

Спортта ең жоғарғы көрсеткіштерге жететін қозғалыс әрекетінің әрбір түрінде жас ерекшелігінің диапозоны бар.

Адамның қозғалыс мүмкіндігінің нағыз шарықтау шағы- 16-дан 30 дейін. Мысалыға көптеген циклды спорттың түріндегі негізгі сапа төзімділік, ересек жастағылар жоғарғы көрсеткіштерге жетеді. Жеңіл атлетикадағы бұл байланыс, мысалыға ұзақ қашықтыққа жүгіретін орта жастағы чемпиондардың көптігін көрсетеді. 100 м. жүгіруде 22-26 жас аралығында 1500 м. жүгіруде 31-жасқа дейінгілер.

Адамның қозғалыс мүмкіндігі жас кезінде жылдам өседі де, есейе келе баяулайды. Бұл көбіне жаттығуға және тәжірибеге байланысты. Мысалыға, әлемге танымал болған қақпашы Лев Яшин 40 жасында да ойындарда керемет шеберлік—көрсетіп СССР-дың құрама командасында ғана емес әлемдік деңгейде де ойындар көрсетті.

Дененің салмағына байланысты абсолютті және тәуелді бұлшық ет күштерінің өзгерісі. Жүру мен жүгіруде қадам жиілігімен ұзындығы дененің мөлшеріне байланысты, ең алдымен аяқтың ұзындығына. Мысалыға: Бойлары бірдей денелерде жүгіру кезінде, жасы үлкендеу балалар ұзын адым жасайды. Бұл орта есеппен олардың аяқтары ұзындау деп түсіндіріледі.

Бірдей жаттыққандарда, бірақ салмақ әр түрлі болса, салмақ артуына байланысты абсолютті күш өседі де, тәуілді күш кеміп отырады.

Дәріс № 9.