2. Дәптерде екінші лекция. Содан оқындар!!!
Билет №11
2. Пландық және биіктік түсірім тораптары деп толықтыру түсірістерін жүргізуге және әр түрлі тау-кен техникалық есептерді шешуде қолданылатын пункттер мен нүктелер жүиесін атайды. Олар геодезиялық тірек пункттері негізінде құрылады. Кейбір ерекше жағдайларда, мәселен 1:5000 және 1:2000 дық масштабтарда аудандары 20км2 аспайтын учаскелерді түсірімдеуде, түсіріс тораптарын қолдануға тура келеді.
Пландық түсірім негіздемелері пункттерінің орындары теодолиттік, тахеометриялық және де аналитикалық жүрістер негізінде анықталады. Түсіру негіздемесі пункттерінің саны түсірімнің масштабына сәйкес анықталады, мәселен, 1:5000 масштаб үшін төрт пункт, 1:2000 масштаб үшін -10, ал 1:1000 – 16 пункт болуы қажет.
Түсірім негіздемелерін қүрудың әдістері жер бетінің бедеріне, көлеміне және түріне байланысты таңдалынады Кейбір жағдайларда айтылған әдістердің бірнешеуінен қүрылған қүрама әдіс қолданылады.
Түсіру негіздемелері пункттерінің орнын аныктаудың орташа квадраттык қателігі пландағы түсіру масштабынді 0,1 мм-ден аспауы керек.
Түсірім тораптары негізі пункттерден және оларды толықтыратын қосымша түсіру жүйелерінің пункттерінен тұрады. Түсіру жүйелерінің негізгі пункттері үзақ мерзімді, оларды сақтау мүмкіндігі болған жағдайда түрақты центрлермен бекітіледі. Ал көп уакыт сақталмайтын, қосымша пункттер уақытша центрлермеі бекітіледі.
Биіктік түсірім негіздемелері геометриялық техникалық және тригонометриялық нивелирлеу әдістерімен құрылады. Жер бедерінің қимасы 1 м –ге дейінгі жағдайда геометриялық, ал бедер қимасы 1м жоғары болғанда – тригонометриялық нивелирлеу қолданылады. Пункттердің биіктігін аныктаудың қателігі барлық жағдайда 0,2 мм-ден аспауы қажет.
Билет №12
1. Жер тегістеу жұмысының картограммасы қабырғасы 20 метрлік квадраттар 1:1000 масштабта сызылады. Квадраттың төбелерінде үстіне жобалық биіктік астына жердің биіктігі сол жағында + таңбасымен үйілетін - таңбасымен қазылатын қалыңдық жазылады, пунктир сызықтармен нольдік жұмыстар қабаты сызылады.
Жер бетінің жобалық сызықтары ретпен сызылады.
1. Бекітілген геодезиялық қазықтардың өздерін іздейді, биіктік мәндерін анықтайды. Қазықтар аз алыс, болса, қазықтарды құрады, бекітеді.
2. Үйдің кіретін есіктерінің жобасын жер бетіне сызады
3. Қызыл сызықтарды жер бетіне сызады
4. Ауланың тұрғын үйлерінің бұрыштарын, жолдарын, жер бетіне сызады.
Жер бетіне үйге кіретін есіктердің жолдардың өстері сызылады. Өстер қазықтармен бекітіледі.
Жобаларды жер бетіне теодолитті, нивелирді рейканы, рулетканы пайдаланып сызады.
2. Маркшейдерлік графиктік құжаттар мынадай негізгі талаптарға сай болуы тиіс.
1. Дәл болуы тиісті, яғни геометриялық элементтерді масштабтың дәлдігіне сәйкес кескіндеу. Мысалы, ± 0,2мм графиктік дәлдікпен кескіндеу қажет болғанда, 1:500 масштабта пландағы кескінделетін геометриялық элеменгтер ±10 см-ден кем емес дәлдікпен кескінделуі тиісті. Айтылған бұл талаптар нактылы айқын көрініп түрған элементтерді кескіндеуте жатады.
2. Пайдалы қазындылардың пішіндері мен жату элементтерін, жер бетінің бедері мен ситуациясын, тау-кен казбаларының планды сызған кезіңдегі қалпын толық етіп кескіндеу және тау-кен жүмыстарының дамуына орай оларды біркалыпты толықтырып отыру.
3. Көрнекті және өлшеуге ыңғайлы болу, яғни ешқандай күрделі есептеулер мен сызулар жұргізбей-ақ, қажетті дәлдікпен сол сызбалардан сызықтық және бүрыштык өлшеулерді алу.
4. Үзақ мерзімде сақталуын және көрнекті болуьш қамтамасыз ету үшін, құжаттарды жоғары сапалы материалдарға сызу.
5. Сызбалардың қабылданған шартты белгілерге сәйкес жасалынуы.
6. Сызбалардың біртұтас координаталар жүйесінде жасалынуы.
Маркшейдерлік графиктік қүжаттар өзінің аткаратын қызметіне қарай жер бетінің және тау-кен қазбаларының сызба жинақтары болып бөлінеді. Сызбалардың қүрамы және мағынасы, сондай-ақ масштабтары кен орнының геологиялық қүрылымына, казып алу әдісіне байланысты және маркшейдерлік жүмыстарды жүргізудің нүсқаулары бойынша анықталады.
Билет №13
1. Бөлу жұмыстары, құрылыс-құрастыру жұмыстарының дәлдігін бақылау және салынып жатқан үйлер мен ғимараттардың орнынан жылжуы мен деформациясын бақылау кіретін құрылыс алаңында орындалатын жұмыстар кешені.
2. Мемлекеттік геодезиялық торап 1,2,3,4-кластық триангуляциялық, трилатерациялық, полигонометриялық тораптардан және I,II,III, IV-кластық тораптардан тұрады.
Триангуляция (трилатерация) және полигонометрия әдістері пландық негіз құрады, яғни олар арқылы әрбір тірек пункттерінің Х,У координаталарын алады. Ал, нивелирлеу арқылы пункттің үшінші координатасы - Z, яғни теңіз деңгейінен есептелетін биіктік белгісін алықталады.
Мемлекеттік пландық тірек тораптарын құрған кезде негізгі әдіс, жер бетінде үшбұрыштарды құрудан тұратын триангуляция әдісі болып есептелді. Ол үшбұрыштардың барлық бұрыштарын өлшеу арқылы далалық бұрыштық өлшеулердің сенімді тексерісі қамтамасыз етіледі.
Үшбұрыштар қабырғаларының ұзындықтарын анықтау үшін үшбұрыш торабының бір қабырғасын өлшесе жеткілікті. Қалған қабырғалардың ұзындықтары есептелініп анықталады. Үшбұрыштар белгілі бір тәртіппен, яғни теңқабырғалыға жақын орналасады
Триангуляцияның трилатерациядан айырмашылығы үшбұрыштардың жақтарының ұзындығын анықтау әдісінде. Триангуляцияда базистер ұзындығы мен үшбұрыштардың өлшенген горизонталь бұрыштары арқылы ұзындықтар есептелсе,, трилатерацияда радио және лазерлік қашықтық өлшеуіштерді қолданылады.
Жабық, жартылай жабық аудандарда, яғни өлшеу жұмыстарын жүргізу қиын жерлер мен қалалық территорияларда мемлекеттік геодезиялық торап, тұйықталған немесе тұйықталмаған сынған сызықтардан тұратын көпбұрышты полигонометриялық жүрістер түрінде құрылады
Тұйықталған, тұйықталмаған полигонометриялық жүрістер триангуляция пункттарына байланыстырылады. Қабырғаларын өлшеу әдісіне байланысты полигонометрия травестік немесе магистральдық, яғни жүрістің қабырғаларын тікелей өлшеу арқылы; параллактикалық немесе базистік полигонометрия, онда қабырғалар қысқа базис және праллактикалық сүйір бұрыш арқылы жанама анықтауға негізделген.Бұл екеуінің ішінде бірінші әдіс қолайлы. Себебі, жақтар ұзындықтары радио және жарық-қашықтықөлшеуіштерімен жоғары дәлдікте өлшенеді.
Полигонометрия құрғанда полигон жақтарын мейлінше ұзын қылуға ұмтылады, бұл жағдайда нәтижесі дәлірек болады. Себебі, негізгі қате бұрыштардан кетеді.
Билет №14
2. Өлшеулер қаншалықты үқыптылықпен жүргізіліп, қолданылатын аспаптар қаншама жетілдірілген болса да, өлшеулердің азды-көпті қателері кетіп отырады. Оған кез-келген шаманы бірнеше рет өлшеген кезде, оңай жеткізуге болады. Бастапқы нүктелерден (пункттерден) алыстаған сайын, өлшеудің дәлдігі азайып, қателіктер көбейе береді. Өлшеудің дәлдігін тек қатенің абсолюттік (орташа квадратық) не салыстырмалы шамаларына қарап қана жобалауға болады. Қателердің ұлғайып-азаюын, дәлдігін арттыра түсу үшін, елімізде өлшеу жұмыстарын сезімтал аспаптар арқылы қажетті дәлдікке сай белгілі әдістермен шебер өлшеуші адамдар (геодезистер, маркшейдерлер) жүргізеді. Геодезиялық жұмыстарды ғылыми түрде жүргізу төмендегі принциптердің міндетті түрде орындалуын қажет етеді: 1. Геодезиялық тірек торларын "жалпыдан жалқыға (нақтылыққа) көшу" деген принциппен әрі қарай дамыту, яғни алдымен геодезиялық бастапқы (тірек) торлары құрылады, олардың координаталары жоғары дәлдікпен табылады да, олар әрі қарай жиілетеді. 2. Өлшеу, есептеу және графиктікжұмыстардың әрбір кезеңдерін міндетті түрде тексере отырып, бастапқы өлшеулер нәтижесінің дәлдігіне көз жетпейінше, кейінгі өлшеулерге кіріспеу.
Билет №15
1. Ғимарат дегеніміз бұл жер бетінде орналасқан құрылыс. Конструктивтік жүйе дегеніміз ғимараттың конструктивтік элементтерінің өзара байланысының жиынтығы, оның нәтижесі ғимарат беріктігіне, орнықтылығына және қатаңдығына әсер етеді. Ғимарат конструкциясы өзара байланыста жатқан вертикальді және горизантальді элементтерден тұрады. Вертикальды негізгі конструкция элеметтері барлық жоғарыдан түскен күштерді қабылдап, ғимарат негізіне береді. Горизантальды негізгі конструкциялар –жабын және арқалық –барлық өзіне түскен салмақтарды қабылдап, өзінен төмен жатқан конструкцияның вертикаль элементтеріне береді. Сонымен қатар горизанталь орналасқан негізгі элементтер қатаңдық диафрагмасының қызметін атқарады, яғни ол ғимаратқа горизантальды әсер ететін күштерден сақтайды. Екі қабаттан биік үйлерде горизантальды элемент ретінде өртке қарсы қолданылатын талаптарға сәйкес отқа төзімді материялдар қолданылуы тиіс. Ондай материал – бетон, темір бетон. Ал вертикальды негізгі конструкциялар неше түрлі (типті) болады. Осы вертикальды конструкция түрлеріне байланысты (стерженьді,көлемді блокті, көлемді кеңістікті ) мынадай конструктивтік жүйелерге бөлінеді: қаңқалы, қаңқасыз көлемді-блокты, бағанды және қауашақты.Сонымен қатар құрылыста құрамалы конструктивтік жүйелер де көп қолданылады. Оларға жататын конструкция жүйелері: толық емес қаңқа, қаңқалы-диафрагма, қаңқалы-бағанды, бағанды-қабырғалы, қауашақты-бағанды және қауашақты- қаңқалы. Бұларды қолдану ғимараттың атына және қабат санына байланысты.
Қаңқалы жүйе және оның басқа құрылыс жүйелерімен аралас түрлері негізінен қоғамдық ғимараттарды және биік тұрғын үйлер мен қонқ үйлерді тұрғызуда пайдаланылады.
Билет №16
1. Ғимарат дегеніміз бұл жер бетінде орналасқан құрылыс. Конструктивтік жүйе дегеніміз ғимараттың конструктивтік элементтерінің өзара байланысының жиынтығы, оның нәтижесі ғимарат беріктігіне, орнықтылығына және қатаңдығына әсер етеді. Ғимарат конструкциясы өзара байланыста жатқан вертикальді және горизантальді элементтерден тұрады. Вертикальды негізгі конструкция элеметтері барлық жоғарыдан түскен күштерді қабылдап, ғимарат негізіне береді. Горизантальды негізгі конструкциялар –жабын және арқалық –барлық өзіне түскен салмақтарды қабылдап, өзінен төмен жатқан конструкцияның вертикаль элементтеріне береді. Сонымен қатар горизанталь орналасқан негізгі элементтер қатаңдық диафрагмасының қызметін атқарады, яғни ол ғимаратқа горизантальды әсер ететін күштерден сақтайды. Екі қабаттан биік үйлерде горизантальды элемент ретінде өртке қарсы қолданылатын талаптарға сәйкес отқа төзімді материялдар қолданылуы тиіс. Ондай материал – бетон, темір бетон. Ал вертикальды негізгі конструкциялар неше түрлі (типті) болады. Осы вертикальды конструкция түрлеріне байланысты (стерженьді,көлемді блокті, көлемді кеңістікті ) мынадай конструктивтік жүйелерге бөлінеді: қаңқалы, қаңқасыз көлемді-блокты, бағанды және қауашақты.Сонымен қатар құрылыста құрамалы конструктивтік жүйелер де көп қолданылады. Оларға жататын конструкция жүйелері: толық емес қаңқа, қаңқалы-диафрагма, қаңқалы-бағанды, бағанды-қабырғалы, қауашақты-бағанды және қауашақты- қаңқалы. Бұларды қолдану ғимараттың атына және қабат санына байланысты.
Қаңқалы жүйе және оның басқа құрылыс жүйелерімен аралас түрлері негізінен қоғамдық ғимараттарды және биік тұрғын үйлер мен қонқ үйлерді тұрғызуда пайдаланылады.
2. При выверке фундаментов теодолит устанавливают над осевым знаком обноски или крайнего фундамента и наводят крест нитей трубы на соответствующий знак в противоположном конце здания. Затем, постепенно поворачивая трубу, перемещают крест нитей на все проверяемые фундаменты и фиксируют на них фактическое положение осей. После выверки оси одного ряда рулеткой измеряют расстояние между рядами фундаментов и фундаментами ряда; при этом для уменьшения ошибок рулетку растягивают на всю длину, размечая по ней расположение промежуточных фундаментов. Поперечные оси фундамента проверяют, поворачивая на 90 ° трубу теодолита, который устанавливает поочередно в центре каждого фундамента на оси первого продольного ряда. Положение фундаментов по высоте контролируют нивелиром относительно временных реперов, расположенных вблизи строящегося здания. Отметки временных реперов устанавливают по основным реперам объекта. Фундаменты нивелируют только группами, одновременно по одному или нескольким рядам.
Все результаты измерений — действительные положения осей, размеры между фундаментами — наносят на исполнительную геодезическую схему.
Билет №17
1. Исполнительные съемки производят по выполнении строительных работ при возведении зданий и сооружений. Исполнительные съемки производят по выполнении строительных работ при возведении зданий и сооружений. Целью исполнительной съемки является контроль (проверка соответствия генеральному плану построенного объекта, его местоположения, размеров и форм) и инвентаризация построенных сооружений Следовательно, в состав исполнительной съемки в общем случае могут входить следующие геодезические работы:
1) восстановление утраченной в ходе строительства части опорной геодезической сети;
2) выполнение съемки контурной части зданий, начиная с фундамента;
3) выполнение планово-высотной детальной съемки каждого здания, сооружения, их узлов и отдельных конструкций;
4) выполнение планово-высотной съемки наземных и подземных коммуникаций, проездов, площадей, скверов и т. д.;
5) составление планов, профилей и разрезов.
Билет №19
1. Мемлекеттік геодезиялық торап 1,2,3,4-кластық триангуляциялық, трилатерациялық, полигонометриялық тораптардан және I,II,III, IV-кластық тораптардан тұрады.
Триангуляция (трилатерация) және полигонометрия әдістері пландық негіз құрады, яғни олар арқылы әрбір тірек пункттерінің Х,У координаталарын алады. Ал, нивелирлеу арқылы пункттің үшінші координатасы - Z, яғни теңіз деңгейінен есептелетін биіктік белгісін алықталады.
Мемлекеттік пландық тірек тораптарын құрған кезде негізгі әдіс, жер бетінде үшбұрыштарды құрудан тұратын триангуляция әдісі болып есептелді. Ол үшбұрыштардың барлық бұрыштарын өлшеу арқылы далалық бұрыштық өлшеулердің сенімді тексерісі қамтамасыз етіледі.
Үшбұрыштар қабырғаларының ұзындықтарын анықтау үшін үшбұрыш торабының бір қабырғасын өлшесе жеткілікті. Қалған қабырғалардың ұзындықтары есептелініп анықталады. Үшбұрыштар белгілі бір тәртіппен, яғни теңқабырғалыға жақын орналасады
Триангуляцияның трилатерациядан айырмашылығы үшбұрыштардың жақтарының ұзындығын анықтау әдісінде. Триангуляцияда базистер ұзындығы мен үшбұрыштардың өлшенген горизонталь бұрыштары арқылы ұзындықтар есептелсе,, трилатерацияда радио және лазерлік қашықтық өлшеуіштерді қолданылады.
Жабық, жартылай жабық аудандарда, яғни өлшеу жұмыстарын жүргізу қиын жерлер мен қалалық территорияларда мемлекеттік геодезиялық торап, тұйықталған немесе тұйықталмаған сынған сызықтардан тұратын көпбұрышты полигонометриялық жүрістер түрінде құрылады
Тұйықталған, тұйықталмаған полигонометриялық жүрістер триангуляция пункттарына байланыстырылады. Қабырғаларын өлшеу әдісіне байланысты полигонометрия травестік немесе магистральдық, яғни жүрістің қабырғаларын тікелей өлшеу арқылы; параллактикалық немесе базистік полигонометрия, онда қабырғалар қысқа базис және праллактикалық сүйір бұрыш арқылы жанама анықтауға негізделген.Бұл екеуінің ішінде бірінші әдіс қолайлы. Себебі, жақтар ұзындықтары радио және жарық-қашықтықөлшеуіштерімен жоғары дәлдікте өлшенеді.
Полигонометрия құрғанда полигон жақтарын мейлінше ұзын қылуға ұмтылады, бұл жағдайда нәтижесі дәлірек болады. Себебі, негізгі қате бұрыштардан кетеді.
Билет №20
1. Мемлекеттік геодезиялық торап 1,2,3,4-кластық триангуляциялық, трилатерациялық, полигонометриялық тораптардан және I,II,III, IV-кластық тораптардан тұрады.
Триангуляция (трилатерация) және полигонометрия әдістері пландық негіз құрады, яғни олар арқылы әрбір тірек пункттерінің Х,У координаталарын алады. Ал, нивелирлеу арқылы пункттің үшінші координатасы - Z, яғни теңіз деңгейінен есептелетін биіктік белгісін алықталады.
Мемлекеттік пландық тірек тораптарын құрған кезде негізгі әдіс, жер бетінде үшбұрыштарды құрудан тұратын триангуляция әдісі болып есептелді. Ол үшбұрыштардың барлық бұрыштарын өлшеу арқылы далалық бұрыштық өлшеулердің сенімді тексерісі қамтамасыз етіледі.
Үшбұрыштар қабырғаларының ұзындықтарын анықтау үшін үшбұрыш торабының бір қабырғасын өлшесе жеткілікті. Қалған қабырғалардың ұзындықтары есептелініп анықталады. Үшбұрыштар белгілі бір тәртіппен, яғни теңқабырғалыға жақын орналасады
Триангуляцияның трилатерациядан айырмашылығы үшбұрыштардың жақтарының ұзындығын анықтау әдісінде. Триангуляцияда базистер ұзындығы мен үшбұрыштардың өлшенген горизонталь бұрыштары арқылы ұзындықтар есептелсе,, трилатерацияда радио және лазерлік қашықтық өлшеуіштерді қолданылады.
Жабық, жартылай жабық аудандарда, яғни өлшеу жұмыстарын жүргізу қиын жерлер мен қалалық территорияларда мемлекеттік геодезиялық торап, тұйықталған немесе тұйықталмаған сынған сызықтардан тұратын көпбұрышты полигонометриялық жүрістер түрінде құрылады
Тұйықталған, тұйықталмаған полигонометриялық жүрістер триангуляция пункттарына байланыстырылады. Қабырғаларын өлшеу әдісіне байланысты полигонометрия травестік немесе магистральдық, яғни жүрістің қабырғаларын тікелей өлшеу арқылы; параллактикалық немесе базистік полигонометрия, онда қабырғалар қысқа базис және праллактикалық сүйір бұрыш арқылы жанама анықтауға негізделген.Бұл екеуінің ішінде бірінші әдіс қолайлы. Себебі, жақтар ұзындықтары радио және жарық-қашықтықөлшеуіштерімен жоғары дәлдікте өлшенеді.
Полигонометрия құрғанда полигон жақтарын мейлінше ұзын қылуға ұмтылады, бұл жағдайда нәтижесі дәлірек болады. Себебі, негізгі қате бұрыштардан кетеді.