Іі тарау

ҰҒЫМ

2.1.Ұғымның мәні

Ойлау дегеніміз – сыртқы дүниедегі заттардың, құбылыстардың жалпы мәнді қасиеттері мен байланыстарының адам миындағы бейнеленуі екенін біз өткен тараудан білеміз.

Айналадағы болмыстың құбылыстары мен заттары логикада ойдың нәрселері деп аталады. Мысалы, біздің ойымыздың нәрселері: қарындаш, егіс өнімі, оқушы, биіктік, қозғалыс, тағы сол сияқтылар.

Заттардың, құбылыстардың әр түрлі қасиеттері болады. Олар логикада белгілер деп аталады. Мысалы, қарындаштың белгілі бір ұзындығы, оның түсі, жазу құралы болу қасиеті және т.б. белгілері. Нәрселер белгілеріне қарай бір-бірінен өзгеше немесе бір-біріне ұқсас болады.

Ұғым дегеніміз – нәрселер тобының бәріне ортақ жалпы мәнді белгілерін бейнелейтін ойлау формасы.

Мысалы, «құйрықты жұлдыз» біздің ұғымымызда оның мынадай белгілері бейнеленеді: 1) жұлдыз; 2) өте сирек кездесетін газдардан тұрады; 3) күнге жақындаған сайын бірте-бірте жарқыраған құйрығы көрінеді.

Осы аталған үшбелгі құйрықты жұлдыздарға ортақ және мәнді белгі болып табылады.

Екінші мысал. «Ақуыздар» деген ұғымда мынадай жалпы ортақ, мәнді белгілер бейнеленеді: 1) органикалық заттар; 2) олардың молекулалары әр түрлі амин қышқылдардың көп мөлшерде қосылған қалдықтарынан тұрады.

Мәнді белгі дегеніміз – нәрсенің негізгі, аса маңызды қасиетін көрсететін белгі; Мысалы: химиялық элементтің мәнді белгісі – атомның құрылысы, ал мәнді емес белгілері – әр түрлі физикалық күйі, сыртқы формасы, тағы басқалары.

Ұғымдар тек болмысты дұрыс бейнелей алса ғана ақиқат ұғым болады. Егер бір ұғым болмысты дұрыс бейнелемей, бұрыс бейнелесе, онда ол жалған ұғым болады. Жалған ұғым, мысалы, теория мен тәжіибенің байланысы бұзылғанда пайда болады.

Дұрыс ұғымдар адамдардың еңбек әрекетінің процесінен шығады; ондай ұғымдардың болмыстағы нәрселер мен құбылыстарға сәйкестігі адамның іс-әрекетімен тексеріледі.

2.2. Ұғым және сөз

Әрбір басқа ой сияқты, ұғым да тілдік материал, тілдік терминдер мен сөздердің негізінде туып, өмір сүреді. Сөз - ұғымның тілдік қабығы. Мысалы, жалпы мектеп туралы ұғым "мектеп" деген сөзбен айтылады. Ал біздің ойлағанымыз жалпы мектеп болмай, біздің оқып жүрген мектебіміз туралы болғанда, онда ой: "біздің мектеп" немесе "біз оқып жүрген орта мектеп" деген сөз тіркесімен айтылады. Бір ұғымды білдіретін сөз немесе сөздер тобы есім деп аталады.

Жоғарыда келтірілген мысалды ойлау нәрсесі болып тұрған - мектеп. Ой нәрсесін көрсетіп тұрған "мектеп" деген сөзден басқа онда: "орта", "біз оқып жүрген" деген сөздер де бар. Бұл сөздер нәрсенің белгілерін көрсетеді. Бірақ біздің мысалымызда мектеп деген сөзге баяндауыш болатындай сөз жоқ. Демек, сөздердің бұл тобы сөйлем емес, олар бір ұғымды білдіретін сөздер тіркесі ғана.

Көбіне бір ұғымды бір немесе бірнеше сөздермен айтуға болады: Мысалы: "оқушы бала" бір сөзбен айтылған "оқушы" деген ұғымды көрсетеді. Басқа мысал: "кітап оқып отырған бала".

Тұлғасы бірдей сөздердің түрлі ұғымдарды көрсету үшін қолданылатын кездері де болады. Мысалы: аяқ-ыдыс мағынасында қолданылады, аяқ - орындықтың аяғы, аяқ - малдық аяғы, т.б. Осындай омоним сөздер дұрыс қолданылмаса, ұғымдар ауысып кетіп, пікір қателігі орын алады.