7.4 Тікелей және жанама дәлелдеу

Тезисті негіздеу тәсіліне қарай барлық дәлелдеулер тікелей және жанама Дәлелдеулерге бөлінеді.

Айталық, бізге мынадай тезисті дәлелдеу керек: «Қазақстан Республикасы мемлекеттік өкіметінің жоғарғы органына депутаттарды сайлау тең сайлау құқығы негізінде жүргізіледі.

Әрбір азамат нәсілі мен ұлтына, жынысы мен діни сеніміне, білім дәрежесі мен отырықшылығына, әл-ауқаты мен әлеументтік жағдайына, өткендегі іс – әрекетіне қарамастан, депутаттар сайлауға қатысуға құқықты.

Бұл дәлелдерден «Қазақстан Республикасының мемлекеттік өкіметінің жоғарғы органына депутаттар сайлау тең құқығы негізінде жүргізіледі» деген тезис логикалық жағынан ақиқөат болып шығады.

Дәлелдеудің мұндай түріне тән ерекшелік неде? Оған тән ерекшелік – ақиқаттығы келтірілген дәлелдерден тікелей шығуында.

Дәлелдер (аргументтер) тезистің ақиқаттығын тікелей негіздеп беретін дәлелдеудің тікелей дәлелдеу деп аталады.

Алайда, тезистің ақиқаттығын тікелей негіздеп беретін дәлелдер кейбір жағдайларда болмай қалатын кездер жиі кездеседі. Мұндай жағдайлардане істеу керек? Тезиске қайшы келетін пікірдің жалған екенін дәлелдейтін дәлелдер табу керек. Оларды тапқан соң тезиске қайшы келетін пікірдің жалғандығын дәлелдеу керек. Үшінші жоқ заңнан біз: егер бір пікір жалған болса, онда оған қайшы екінші пікірдің қажетті түрде ақиқат болып шығатынын білетінбіз. Міне осыдан келіп, енді жанама дәлелдеудің анықтамасы шығады:

Тезистің ақиқаттығы тезиске қаишы келетін басқа пікірдің ақиқаттығын бекерге шығару арқылы негізделетін дәлелдеуді жанама дәлелдеу деп атайды.

Жанама дәлелдеу апогогикалықдәлелдеу және ажыратушы дәлелдеу болып екіге болінеді:

Апогогикалық жанама дәлелдеудегі дәлелдеу тәсілі мынадай болады: еі алдымен дәлелдейтін тезиске қайшы келетін пікір – антитезис бекерге шығарылады, одан кейін бір-біріне қайшы келетін екі пікірдің біреуі- ақиқат, екіншісі – міндетті түрде жалған дейтін үшіншісі жоқ заң бойынша дәлелденбекші тезистің міндетті тірде ақиқат екені анықталады.

Апогогикалық жанама дәлелдеу, көбінесе, математикадан жиі қолданылады. Мысалы. Мұндай дәлелдеу арқылы үшбұрыштың екі бұрышы өзара тең болса, олардың қарсысында жатқан қабырғалар да тең болатындығы дәлелденеді. Дәлелдеу үшін тезиске қайшы пікір «ВС-ға АС тең емес» деген пікірді ақиқат деп алайық, сонда әрбір үлкен бұрыштың қарсысында үлкен қабырға жатады деген теорема бойынша бұл соңғы айтылған пікірден: А бұрышы В бұрышынан не үлкен. Не кіші болуы керек деген қорытынды шығар еді.Бірақ бұл қорытынды қабыл алынған алғашқы пікірге қайшы келеді, олай болса, тезиске қайшы келген пікір, атап айтқанда, тезис ақиқат болуы керек деген қорытынды шығады. Сондай-ақ, бұл дәлелдеуді қарсыдан дәлелдеу деп те атайды.

Апогогикалық жанама дәлелдеу тезис пен антитезис өзара қайшылықты қатынаста болғанда, яғни, олардың арасында tertium non datur (үшіншісі жоқ) деген принцип әрекет еткен жағдайда ғана қолданылады. Үшінші ақиқат болуы мүмкін жағдайларда, оның ішінде қарама-қарсылық қатынастағы пікірлер бар жерде апогогикалық дәлелдеу қолданылмайды.

Тезис бірнеше ажыратушымүмкіндігі бар пікірдің (дизьюнкцияның)бір мүшесі болып келетін, брақ тезистен басқа ажыратушы мүшелерінің бәрінің жалғандығы анықталып, тек тезистің ғана ақиқаттығы жанама жолменинегіздейтін дәлелдеу ажыратушы дәлелдеу деп аталады.

Ажыратушы дәлелдеудже аогогикалық дәлелдеудегі сияқты екі ғана қайшы пікір емес, бірнеше үйлесімсіз пікірлер, антитезистер болады: олардың әрқайсысы бірінен –бірі не толық, не ішінара терістейді. Бұл жағдайда тезисті негіздеу басқа қайшы пікірлерді (антитезистерді) шығарып тастау әдісі бойынша негіздеу барысында тезистен басқа барлық пікірлердің жалғандығы көрсетіліп, соның нәтижесінде қалған тезистің ақиқаттығы жанама жолмен негізделеді. Дәлелдеу ажыратушы – кесімді силлогизмнің терістей отырып қостаушы модусы (tollendo ponens) формасында іске асады. Мысалы, 100 метрге жүргізу жарысына тек К., В. Және Д. Деген спортшылар ғана қатысқаны анықталса және сонда К-ның да В-ның да бірінші болып келмегені мәлім болса, онда соның өзінен –ақ спортшы Д-ның бірінші орынга ие болғаны дәлелденіп отыр.

Тікелей және жанама дәлелдеулер жеке-дара да, бірге де қолданылады. Мысалы, жанама дәлелдеуді қолданғанда, әрдайым қажетті дәлелдер табыла бермейді. Сонда жанама дәлелдеу прооцесінде талқылап отырған тезистен уақытша ауытқып кетип, қосымша материал келтіруге тура келеді. Бұлай істеу, әрине, барлық пікірлесу процесін қиындатады. Алайда, дәлелдеудің бұл тәсілін де білу керек, өйткені тәжірибелік іс-әрекетте, тұрмыста тезистің ақиқаттығын тікелей дәлелдейтін дәлелдер дәл керек кезінде тала қоймайтын жағдай жиі кездесіп отырады.