7.3. Дәлелдеудің түрлері

Тезисті негіздеу (дәлелдеу) не дедукциялық, не индукциялық ойқорытынды немесе аналогия формасында жүреді, ал кейде осылардың бәрінен өзара ұштасқан формасында болады.

Дәлелдеудің дедукциялық формасы, көбінесе, жее жағдайды жалпы қағидаға, ережеге келтіру түрінде болады. Белгілі бір қасиеттің наұты бір нәрсеге немесе құбылысқа тән не тән еместігі жайындағы тезис бұл жағдайда ғылымның белгілі бір заңдарына, тәжірибелік мәліметтердің қорытындысына, моральдық не немесе құқықтық қағидаларға сүйене отырып негізделеді. Бұл қағидалар үлкен алғышартта баяндаладыда, кіші алғышартта олардың сөз болып отырған нақты құбылысқа тән немесе тән еместігі айтылады.

Мына төмендегі пікір дедукциялық дәлелдеудің мысалы бола алады; тергеуші нақты жағдайларды талдай келіп, жәбірленуші Н-ны өте жақын қашықтықтан атқан деген қорытындыға келеді, ал бұл қорытындының қылмыскер кім екенін ашуда зор маңызы бар. Бұл тезисті негіздеу үшін екі дәлел келтіріледі. Біріншісі- фактіні көрсететін пікір; Н—нің денесінің оқ тиген жерінің айналасына от алмаған оқ- дәрі (порах) тұрып қалған. Екінші дәлел –тәжірибеден белгілі жалпы пікір оқ өте жақын (1 метрге дейін) қашықтықтан атылғанда ғана жараланған жердің айналасына от алмаған оқ дәрі тұрып қалады.

Бұл дедукциялық дәлелдеу мынадай түрде болады:

Тезис: Оқ Н-ға жақын қашықтықтан аталған.

Аргументтер: 1.Н-ның дененсінің жараланған жерінің айналасында от алмаған оқ-дәрілер тұрып қалған.

2. Жарақаттың айналасына тұрып қалған оқ-дәрі оқтың жақын қашықтықтан атылғанын көрсетеді.

Дедукциялық дәлелдеудің ерекшелігі сол. Біріншіден, дәлел алғышарттар ақиқат болса және оларға ойқорытындының ережелері дұрыс қолданылса,онда ол ақиқат нәтиже береді. Екіншіден, үлкен алғышартта келтірілген жалпы қағиданың дәлелділік күші тыңдаушыларға сөзсіз сенетіндей әсер етеді

Индукцилдық дәлел дегеніміз – белгілі бір нақты жағдайлар туралы жекеше пікірлерден, яғни, дәлелдерден осы жекеше жағдайларды жинақтаушы жалпы пікір – тезиске өтудің логикалық жолы.

Мысалы, «Азаматтардың жеке меншігіне қарсы бағытталған қылмыстың қай-қайыссы болсын, бас бостандығынан айыру жазасына сотталады» деген жалпы пікірді тезис ретінде алайық. Бұл тезисті дәлелдеу үшін, азхаматтардың жеке меншігіне қолсұғушылықтың барлық түрлеріне (ұрлыққа, тонауға, алдап алуға, қорқытып алуға, т.б) қарсы бағытталған заң баптарының бәрі дәлел ретінде индукциялық жолмен тізіп көрсетіледі. Бұл дәлелдеу толық индукция формасында құрылады, өйткені дәлелдерден азаматтардың жеке меншігіне қарсы бағытталған баптардың бәрі толық келтіріліп отыр, сондықтан тезистің ақиқаттығы дәлелдердің ақиқаттығынан логикалық қажеттілікпен шығып отыр.

Егер дәлелдеу толымсыз индукция формасында құрылса, онда тезистің ақиқаттығы біраз ықтималдық дәрежесінде болады. Бұл жағдайда дәлелдеудін басқа түрлері ( мәселен, индукциялық) қолданылып, тезистің толық ақиқаттығы әрі қарай негізделе түседі.

Индукциялық дәлелдеудің қай- қайыссында болсын, дәлел ретінде, әдетте, фактілер, нақты мәліметтер келтіреді. Нақты мәліметтер мен фактілер дұрыс пайдаланса, индукциялық дәлелдеудің сендіру күші жоғары болады.

Аналогия формасында дәлелдеу-жекеше құбылыстың қасиеттері туралы тезисті біріші құбылыстың мәнді белгілеріне ұқсас мәнді белгілері бар екінші құбылыс жөнінде дәлелдердің көмегімен негіздеу.

Дәлелдеудің бір тәсілі ретінде аналогия жаратылыстану және қоғамдық ғылымдарда, техникада және күнделікті пікірлеу процесінде жиі қолданылады.қатаң аналогияны қолданғанда, бұл ойқорытындының ережелері дұрыс сақталса, онда ол сенімді түрде ақиқат қорытынды береді. Мысалы, техникада түрлі салаларда ұқсастықтың теориялық тұрғыдан дұрыс анықталған өлшеуіші қолданылса, онда ол логикалық жағынан дәлелді нәтиже береді.

Тарихи зерттеулерде аналогия қорытынды жасаудың бірден бір мүмкін әдісі болып табылады. Сот сараптамасының дактиоскопиялық, трассологиялық және басқа түрлерінде сарапшылар өздерінің қорытындыларын аналогияның негізінде жасайды.