- •І тарау логика пәні
- •1.1. Ойлау - шындықтың санада бейнеленуі
- •1.2. Ойлау мен тілдің бірлігі
- •1.3 Логикалық форма және логикалық заң туралы ұғым
- •1.4. Ойдың ақиқаттылығы мен дұрыстығын бірлігі
- •1.5. Логика тарихынан қысқаша мәліметтер
- •1.6. Логиканың теориялық және практикалық маңызы. Логикалық мәдениетті қалыптастыру жолдары.
- •Іі тарау
- •2.1.Ұғымның мәні
- •2.3. Ұғымдардың мазмұны мен көлемі
- •2.4. Ұғымдардың мазмұны мен көлемі арасындағы кері қатынас
- •2.5. Ұғымдарды шектеу және жалпылау
- •2.6. Тектік және түрлік ұғымдар
- •2.7. Ұғымдардың түрлері
- •2.8. Ұғымдардың арасындағы қатынастар
- •2.9. Ұғымды анықтау және оның мәні
- •2.10.Ұғымды бөлу. Жіктеу
- •Бөлу ережелері
- •Дихотомиялық бөлу
- •Бөлуге ұқсас тәсілдер
- •Жіктелім
- •«Ұғым» тарауы бойынша жаттығулар
- •III тарау
- •3.1. Пікірдің логикалық мәні
- •3.2. Пікір және сөйлем. Сұрақтың танымдағы рөлі
- •3.3 Пікірдің түрлері.
- •Қарапайым пікір және оның түрлері
- •Кесімді пікір және оның түрлері
- •3.4. Пікірдің сан және сапа жағынан біріктіріп бөлінгендегі түрлері
- •3.5.Пікірлерді модальдығына қарай бөлу
- •3.6.Пікірдегі бастауыш пен баяндауыш терминдердің таралуы
- •3.8. Күрделі пікірлер
- •IV тарау логикалық ойлаудың негізгі заңдары
- •4.1 Логикалық заң туралы түсінік
- •4.2 Тепе-теңдік заңы
- •4.3 Қайшылық заңы
- •4.5 Жеткілікті негіз заңы
- •«Логикалық ойлаудың негізгі заңдары» тарауы бойынша жаттығулар
- •V тарау ойқорытынды
- •5.1 Ойқорытынды және оның түрлері туралы түсінік
- •5.2. Силлогизм
- •5.3. Жай кесімді силлогизм
- •5.4. Силлогизмнің фигуралары мен медустары.
- •5.5. Шартты силлогизм
- •5.6. Ажыратушы –кесімді силлогизм
- •5.7. Шартты - ажыратушы силлогизм
- •5.8. Күрделі және қысқартылған күрделі силлогизмдер.
- •VI тарау индукциялық ойқортынды
- •6.1. Индукцияның маңызы
- •6.2. Толымды индукция
- •6.3.Толымды индукция
- •6.4. Ғылыми индукция
- •6.5. Құбылыстардың себепті байланысы туралы түсінік
- •6.6. Құбылыстардың себепті байланыстарының зерттеу әдістері
- •6.7. Дидукция мен индукцияның бірлігі
- •6.8. Аналогиялық ойқорытынды және оның түрлері.
- •«Индукциялық ой қорытынды» тарауы бойынша жаттығулар
- •VII тарау Дәлелдеу және Бекерлеу
- •7.1. Логикалық дәлелдеудің мәні
- •7.2. Дәлелдеудің логикалық құрылысы
- •7.3. Дәлелдеудің түрлері
- •7.4 Тікелей және жанама дәлелдеу
- •7.5. Бекерлеу
- •7.6.Дәлелдеу мен бекерлеудің ережелері және оларды бұзудан туатын логикалық қателер
- •2. Дәлелдерге қатысты ережелер мен логикалық қателер.
- •3. Демонстрацияға (дәлелдеу тәсіліне) қатысты ережелер мен логикалық қателер.
- •VIII тарау гепотеза
- •8.1 Гепотеза ұғымы
- •8.2. Гипотезаның түрлері. Версия ұғымы
- •8.3. Гипотезаларды тексеру және дәлелдеу тәсілдері
- •Логика курсы бойынша тест сұрақтары
- •Тест сұрақтарының кілті
- •Пайдаланылған әдебиеттер
VI тарау индукциялық ойқортынды
6.1. Индукцияның маңызы
Өткен тарауда біз дидукцияляқ ойқортындыларды, яғни, жалпы қағидаларға, заңдарға немесе ережелерге сүйене отырып, дара немесе жеке оқиғалар туралы білім беретін ойқортындыларды қарастырдық.
Дара немесе жеке оқиғалардың жалпы қағида шығаратын басқа түрлі ой өрісі бе бар. Дарадан немесе жекелеп жалпыға қарай жасалатын ойқортындыларды индукциялық ойқортындылар немесе индукция деп атайды.
Индукция дегеніміз – жеке дара алғышарттардан жалпы қортынды шығаруға болатын ойқорытынды.
Ғылыми мен тәжірибенің кез келген саласында таным процесі эмпирикалық танымнан, яғни жеке нәрселер мен құбылыстардың сапалары мен қасиеттерін танып білуден басталады. Бір тектес табиғат және қоғам құбылыстарын бақылыау барысында зерттеуші ұқсас нәрселердің бәрінде қайталанатын белгілі бір қасиеттерін табады. Олардың ұдайы қайталана беруі ол қасиеттер белгілі бір қасиеттер белгілі бір топқа, жататын барлық құбылыстар үшін ортақ жалпы қасиетт екенін көрсетеді. Бұған жекеше білімнен жалпы білімге көшудің логикалық формасы – индукция (латынша induction – қорытып шығару) қолданылады.
Мұны орыстың атақты ғалымы М.В.Ломоносовтың индукциялық қортындысын мысалға алып, түсіндіріп көрейк. Бұл индукциялық қортынды жылылықтың жаратылысы туралы ғылыми жаңалық болып саналады. М.В.Ломоносов өзінің «Жылылық пен суықтық себебі туралы пікірлерінде» былый деп жазылды: «... бір біріне ысқыланған қол жылынады; аіаш жалындап жанады; шақпақ тасты болаттың сынығымен ұрса, онда жылылық азаябы». Бұдансоң ол жылылық пайда блатын тағы бірнеше жағдайларды атап өтті. Жылылықтың қозғалыстан пайда болатын, қозғалыс болмаса, жылылық та болиайтынын атап көрсеткен М.В.Ломоносовтың: «Жылылықты қозғалыс туғызады» деп қортынды жасады.
Индукция дегеніміз, міне осы болады.
Индукциялық ойқортындының негізгі қызметі – жекеше фактілірді жинақтап, жалпы пікір қорытып шығару. Бұл жалпылау өзінің мазмұны мен танымдық маңызы жағынан алуан түрлі болады: күнделікті қарапайым тәжірибелік іс әрекетен бастап, ғылымдағы ең жалпы заңдарын көрсететін жалпы пікірлер, т.б.
Индукйиялық ойқортындының алғышарты ретінде бір топқа жататын құбылыстарда қайталанылытын белгілір туралы тәжерибе жолымен анықталған жекеше пікірлер алынады. Индукциялық ойқортындының формуласы мынадай болады:
S1 – P,
S2 – P,
S3 – P,
S4 – P,
Sn – P,
S1, S2, S3, S4, Sn – Д болады.
Олай болса, Д – Pболады.
Индукциялық ойқортынды жаратылыстану ғылымдарының зеріттеулерінде, сот тергеу тәжерибесінде аса маңызды орын алады. Адамдар арасындағы күнделікті қарым қатынастар, заңға қарсы әрекеттердің жасалу себептері мен мақсаттары, қылмыс жасау тәсілдері, қылмыскерлердің тергеу орындарының іс әрекеттеріне көрсететін мінез құлқы, т.б. бәрі индукциялық ойқортындының негізінде тұжырымдалады.
Дедукциялық ойқортындымен салыстырғанда, индукцйялық ойқортындының ақиқат алғышарттары әрдайым қажетті түрде ақиқат қортынды бере бермейді, өйткені индукциялық ойқорытынды жеке фактілерге, тәжірибелік мәліметтерге негізделетіндіетен, фактілердің барлық көріністерін түгел қамти алмайды. Тәжірибенің толық аяқталу аяқталмауы индукциялық қорытындынің логикалық сипатына айтарлықтай әсерін тигізеді. Сондықтан индукциялық қорытынды негізінен ықтималдық сипатта болады.
Тәжірибелік зеріттеудің толықтыпына, аяқталған аяқталмағанына қарай индукциялық ойқорытынды толымды және толымсыз болып екі түрге бөлінеді. Индукциялық осы түрлерінің ерекшеліктерін қысқаша қарастырайық.