4.3 Қайшылық заңы

Логикалық тепе-теңдік заңында материялық дүниедегі нәрселердің салыстырмалы орнықтылығы сияқты қасиеттері бейнеленген.

Өзінің ғасырлар бойы басынан өткізген тәжірбиесінде адамзат нәрселердің әдетті қасиеттерін талай рет байқаған. Мысалы: бір нәрсенің түсі ақ болса, нақ сол кезде жіне сол жағдайда оның түсі қара болу мүмкін емес екнін, егер құс ұшып келе жатса, нақ сол кезде онық бұтаққа қонып отыруы мүмкін емес екендігін адам әлде қашан байқаған.

Заттардың осы сияқты әдетті қасиеттері дұрыс ойлаудың тұрақты белгісі ретінде адамның санасына орнаған. Егер заттың белгілі бір қасиеті наө сол жағдайда және сол кезде ол заттың өзінде бірден болуы да, болмауы да мүмкін болмаса, онда дұрыс ойлауда да бір мезгілде, Бһбір мағынада алынған бір мәселе жөнінде қарама-қарсы екі түрлі пікір айтып, ой қайшылықтарын туғызуға болмайды.

Дұрыс ойлаудың бұл заңы логикада қайшылық заңы деп аталады.

Оның тұжырымдамасы мынадай:

Бір нәрсе туралы бір уақытта және бір тұрғыдан айтылған қарама-қарсы екі ойдың екеуі де бірдей ақиқат болуы мүмкін емес.

Егер «Байкал – терең көл» делінген болса, онда сонымен бірге «Байкал – таяз көл» деп айтуға болмайды.

Білімнің немесе тәжірбиенің қай саласына болса да қатысы бар біздің барлық дұрыс пікірлеуіміз үшін бұл заңның күші сақталады. Бұл жөнінде В.И.Ленин былай деп жазды: «Әрине, логикалық ойлау дұрысболса, экономикалық талдау жасағанда да, саяси талдау жасағанда да, «логикалық қайшылық» болмауы керек».

Дұрыс ойлау бір мәселе жөнінде бір мезгілде бірін-бір теріске шығаратын, біріне-бірі қайшы, дәйексіз, қарама-қарсы екі пікірге негізделуі мүмкін емес.

Ал, бір мәселе жөнінде түрлі уақытта не әртүрлі тұрғыдан қарама-қарсы екі пікір айтуға бола ма? Әбден болады. Мұнда логикалық қайшылық болмайды.

Бір мысал алайық. Бидай егісіне жарты айдың ішінде бірінші рет 15 мамыр күні жаңбыр жауды. Ол бидайдың көктеп шығуына пайдалы ма? Әрине, пайдалы. Ал, егер ол егінге жаңбыр бидай пісіп, орақ басталғанда, шңлде айында жауса, онда жаңбыр зиянды болар еді.

Демек, бір егіске түрлі уақытта жауған жаңбырдың пайдасы «бар» деп те, «жоқ» деп те айтуға болады. Бір егіс туралы айтылған бұлай деп айтылған екі пікірдің арасында қайшылық жоқ.

Ал, осы шілде айында бидай егісіне зияны болған жаңбыр қызанақ, орамжапырақ және қияр өсіп тұрған бақшаға пайдалы. Олай болса, бір мезгілде жауған жаңбырды, әртүрлі дақылдар тұрғасынан алғанда, пайдасы «бар» деп те, «жоқ» деп те айтуға болады.

Сондай-ақ, қостап айтылған және теріске шығарып айтылған пікірлер бір мезгілде, бір нәрсе туралы айтылса да қайылық болмайды (егер олар түрлі тұрғыда айтылатын болса). Бұл жағдайда пікір қостап айтылғанда, нәрсе бір тұрғыдан қаралады да, теріске шығарылып айтылғанда, екіншітұрғыдан қаралады.

Қайшылық заңы бір уақытта, бір тұрғыдан айтылғанда қарама-қарсы екі пікірдің екеуі бірдей ақиқат болуы мүмкін емес дейді. Бірақ бұдан оның екеуі де жалған пікір болуы мүмкңн емес деген түсінік шықпайды. Мысалы: «Біздің топтағы студенттердің барлығы – үздік» және «Біздің топтағы бірде-бір студент үздік емес» деген қарама-қарсы пікірлердің екеуі бірдей ақиқат болуы мүмкін емес, бірақ оның екеуі де жалған болуы мүмкін. Бұл жағдайда: « Біздің топтағы кейбір студентер-үздік» деген пікір ақиқат болып шығады.

Сөйтіп, қайшылық заңы қарама-қарсы екі пікірдің екеуі бірдей ақиқат болмайтындығын ғана көрсетеді, бірақ олардың біреуінің немесе екеуінің бірдей жалған екені туралы сөз қылмайды.

Бұл айтылғандардан қайшылық заңы ешқандай қайшылықтарды мойындамайды екен деген қорытынды жасауға бола ма? Бұл сұраққа жауап беру үшін, ең алдымен, қайшылықтар екі түрлі болатынын, атап айтқанда, ойлауда болатын формалды-логикалық қайшылықтарды өмірдің өзінде, болмыста болатын диалектикалық деп аталатын қайшылықтардан ажырата білу қажет.

Олардың негізгі айырмашылығы сол, өмір қайшылығы объективтік дүниенің дамуының ішкі қозғаушысы күші болып табылатын, ойлаудан тыс әрекет ететін қайшылық болса, ал формалды-логикалық қайшылық – бұрыс ойлаудан туатын қайшылық. Демек, өмірдің, « тіршіліктің өз қайшылығын» « дұрыс пайымдаудың қайшылығынан» айыра білу қажет.

Тепе–теңдік заңын түсіндіргендегі сияқты, қайшылық заңын түсіндіруде де диалектикалық көз қарастан метафизикалық көз қарасты ажырата білу қажет. Метафизиктер қайшылықтардың кез келгенін, оның ішінде өмірдің өз қайшылығын да жоққа шығарып, оны сандырақ деп санады. Ал шын мәнінде, қайшылық заңы диалектикалық қайшылықтарды жоққа шығармайды. Ол тек осы пайымдамау қайшылықтарына ғана қарсы, өйткеі бұлар-ойдың дәйектілігін бұзатын, шындықты дұрыс танып білуге кедергі жасайтын қайшылықтар. Қайшылық заңы, шын мәнінде алғанда, қайшылықсыздық заңы болып табылады. Біз тек дәстүр бойынша ғана бұл заңды алғаш тұжырымдаған Аристотельдің атауымен атаймыз.

Қайшылықсыздық заңы дұрыс ойлаудың негізгі сапаларының бірін-дәйектілікті талап етеді. Бұл заңды саналы түрде қолдану тек бөтен адамдардың ойлауында орын алған қайшылықтарды ғана емес, сондай-ақ әркімнің өз ойлау, пайымдауларында кеткен қайшылық, дәйексіздікті байқап, түзетуге, сөйтіп, өз пайымдауына сын көзбен қарауға үйретеді. Осыған орай, жәбірленуші мен куәләрдің, сондай-ақ айыпкерлердің де жауаптылардың да кездесетін қайшылықтарды дер кезінде байқап, түзетудің сот, тергеу істінде алатын орны ерекше.

Сотта істі қараған кезде, айыптаушы мен қорғаушы, ізденуші мен жауапкер адамдар қарсы жақтың дәлелдерін жоққа шығару арқылы өз дәлелдерін қорғағанда, бір біріне қайшы келетін пікірлерді ұсынады. Сондықтан, соттың ақырғы (ақтық) шешімі қайшылықсыз әрі анық фактілерге сүйенуі үшін, қаралып отырған іске қатысты жағдайлардың бәріне мұқият талдау жасау қажет.

4.4. Үшінсіші жоқ заң

Үшінсіші жоқ заң да, басқа логикалық заңдар сияқты, материялық болмыстың бір жағының біздің санамызда бейнеленуі болып табылады.

Атап айтқанда, қай жағы бейнеленеді? Мұны мынадай мысалмен түсіндірелік: біздің үйдің алдында өсіп тұрған ағаш не қайың, не қайың емес, ал үшінші бір зат болуы мүмкңн емес: біз жазып отырған қаламсаптың стержіні не қара немесе басқа түсті, яғни, қара емес.

Адам тәжірибесінде сансыз рет қайталанған осы сияқты жай фактілердің байланысы үшіншісі жоқ заң түрінде біздің санамызда бейнеленген.

Бұл заңның тұжырымдамасы мынадай:

Бір уақытта, бір тұрғыдан алынған бір нәрсе туралы қайшы екі ойдың әр уақытта біреуі ақиқат, екіншісі жалған болады, ал үшінші ой болуы мүмкін емес.

Жоғарыда қарастырылған қайшылық заңы бірімен-бірі үйлеспейтін пікірлердің барлығына-қарама қарсы пікірлерге де, қайшы пікірлерге де қолданыла береді.

Өйткені, оның талабы-бір нәрсе жайында бір мезгілде, бір тұғырда бірімен-бірі үйлеспейтін екі ақиқат пікірдің болмайтындығы, олардын міндетті түрде жалған болатындығы, ал екіншісі белгісіз, өйткені ол ақиқат та болуы, жалған да болуы мүмкңндңгңн дәлелдеу.

Ал үшіншісі жоқ заң бірі бірдеңені қостап, екіншісі дәл соны тіркесе шығаратын қайшы пікірлерге ғана қолданылады. Сонда бұл екеуінің біреуі ақиқат болса, екіншісі міндетті түрде жалған және керісінше, бірі жалған болса,екіншісі міндетті түрде ақиқат болады, үшіншісі жоқ. Бұл заңның латынша аты: «tritium non datur» деп аталады.

Бұл заңның формуласы: А деген не А не А емес.

Пікірлеудің арасындғы қайшылық екі түрлі болады. Біріншісі-екі жане пікірдің арасындаңы қайшылық.

Мысалға, мынадай екі жекеше пікірді алайық:

«Ока-елдің саласы».

«Ока-елдің саласы емес».

Бұл пікірдің біреуі-ақиқат, екіншісі-жалған. Мұнда ешбір аралық үшінші пікір болуы мүмкін емес. Егер бір адам: Ока-елдің саласы емес, басқа бір өзеннің саласы десе, ол үшінші аралық пікір болып шықпайды; өйткені ол «Ока-елдің саласы емес» деген пікірге дәл келер еді.

Бір-біріне қайшы келетін пікірлерге мынадай екі пікірде жатады: олардың біреуі - жалпы, екіншісі – ішінара пікір болады, мұнда бұлардың біреуі бірдеңе жөнінде қостаса, екіншісі оны теріске шығарады:

«Венгрия халқының барлығы мадьярлар».

«Венгрия халқының барлығы мадьярлар емес».

Бұл пікірлердің біреуі қайтсе де жалған, екіншісі-ақиқат болады, ал үшінші пікір болуы мүмкін емес.

Бір-біріне кайшы келетін пікірлер әркашан қандай да бір альтернативаны білдіреді, яғни екі мүмкіншілік бар екенін білдіреді. Бұл мүмкіншіліктер бірін-бірі теріске шығарады. Егер бұл пңкңрлер альтернативаны бңлдңрмесе, онда олар бір-біріне қайшы емес, ол пікірлерге үшіншісі жоқ заң қолданылмайды

Мынадай тағы бір мысалдар алып көрейік:

«Қозғалып бара жаткан дене осы кезде берілген нүкте де тұр».

«Қщзғалып бара жатқан дене осы кезде берілген нүкте де тұрған жоқ».

Бұл пікір альтернатива емес, сондықтан бір-біріне қайшы келмейді, өйткені «Қозғалып бара жатқан дене сол бір уақыттың ішінде берілген нүктеде тұр және онда онд тұрған жоқ» деген бірден-бір ақиқат диалектикалық пікір бар. Екінші сөзбен айтқанда,қщзғалып бара жатқан дененің сол бір уақыттың ішінде берңлген нүктеде тұратын және тұрмайтын қасиеті бар.

Егер біреу қозғалып бара жатқан дененің ондай қасиеті жоқ десе, онда альтернативті екі пікір, бір-біпіне қайшы келетін екі пікір болып шығар еді. Оның біріншісі-ақиқат, екіншісі-жалған пікір; ешқандай аралық пікір болуы мүмкін емес.

Үшіншісі жоқ заң-біздің пікірлеуіміздің кесімділік сипатын білдіреді. Егер қайсыбір қағиданы қостаумен оны теріске шығарудың арасында аралық пікір жоқ болса, әр уақыт ол айқынсыздықты жойып, осы екі пікірдің қайсысы ақиқат, қайсысы жалған екенін айқындау керек. Егер бір пікірдің ақиқат екені анықталса, онда бұған оның қайшы келетін пікірдің жалған екені заңды қорытынды шығады және оған керісінше, егер бір пікірдің жалған екені анықталса, онда оған қайшы пікірдің ақиқат екені туралы заңды қорытынды шығады.

Үшіншісі жоқ заңды білу пікірлердің ұайсысы жалған екенін шешуге, әрине, әлі жеткіліксіз. Бұл мәселені пікірде айтылған нәрселерді немесе құбылыстарды тәжірибе жүзінде зерттеу арқылы ғана шешуге болады.

Бірақ, егерде біз бір-біріне қайшы келетін екі пікірге кез болып, олардың ақиқаттығын немесе жалғандығын білмесек, соның озінде де олардың біреуі қайтсе де ақиқат, ал екіншісі жалған деп, сенімді түрде айта аламыз.

Үшіншісі жоқ заң-принципсіздікке, бір мәселе жөнінде бірін-бірі жоққа шығаратын көзқарастарды шатастыруға қарсы бағытталған заң. Бұл заңнын сот, тергеу ісінің тәжірибесінде қандай ерекше маңызы бар екендігін түсіну қиын емес, өйткені ол заң мәселені кеімді түрде шешуді талап етеді. Заңгер істі «не олай, не былай» шешуі тиіс. Факті расталды немесе расталмады, соны шешкеннен кейін айыпкер кінәлі немесе кінәлі емес деп шешіп тастауы тиіс.

Сонымен, қайшылық заңы екі пікір бір-біріне қарама-қарсы және қайшы келетін жағдайлардың барлығы да қолданыла береді, ойткені оның талабы-бір нәрсе туралы бір мезгілде, бір тұрғыда екі ақиқаттың болмауы. Ал үшіншісі жоқ заң бірі бірдеңені қостайтын, екіншісі дәл соны терістейтін екі қайшы пікір бар жерде ғана қолданылады.