3.8. Күрделі пікірлер

Пікірлеу барасында қарапайым пікірлермен қатар күрделі пікірлерде қолданылады.

Бірнеше қарапайым пікірден тұратын пікірлер күрделі пікірлердеп аталады. Мұнда ол қарапайым пікірлер «және», «егер...онда», «егер...сонда ғана» деген сияқты байланыстырушы сөздердің көмегімен күрделі пікір пікір болып құралады. Күрделі пікірлердің түрлерімен сипатын, құрылысын анықтап беретін басты элементтер осы байланыстар. Күрделі пікірлер біріктіруші, ажыратушы және шартты болып негізігі үш түрге бөлінеді.

Біріктіруші пікір (латынша конъюнкция) дегеніміз «және» деген логикалық байланыстың көмегімен қарапайым пікірлерден құралатын қарапайым пікір.

Бұл күрделі пікірдің формуласы , .

Табиғи сөйлеу түрінде біріктіруші пікірлер үш формада айтылады.

Бірінші форма пікірдің субъектісін де «және» деген сөзждбен біріктілрілген үш ұғым болады, предикаттағы бердгі сол субьектіге қатысты не қатыс ты еместігі жайын да айтылады.

Екінші форма субьектіге бірнеше предикаттар бейнеленген белгінің тиісті немесе тиісті еместігі жайынфда ой айтылады.

Үшінші формасы бірнеше субьектіден бірнеше предикаттан тұратын бірікттіруші пікір.

Ажыратушы пікір (дизьюнкция) «не», «немесе», «болмаса» деген логикалық байланыстардың көмегімен екі және одан да көп қарапайым пікірлердің байланысуы.

Ажыратушы пікірдің ақиқаттығ немесе жалғандығы оны құрайтын пікірлердің мазмұнына байланыст болады. «Не», «немесе», деген байланыс сөйлеу екі мағынада біріктіруші ажыратушы және тысқарылаушы ажыратушы мағынада қолданылатындықтан, ажыратушы піккірдің екі түрі бар.

Бірінші түрі әлсіз дизьюкция деп аталады. Мұнда «не», «немесе» біріктіруші ажыратушы мағынада қолданылады.

Екінші түрі қатаң ажыратушы пікір деп аталады. Мұнда «не», «немесе» деген байланыстар тысқарылаушы ажыратушы мағынада қолданылады. Қатаң ажыратушы пікірдің мүшелері тұтастай бір мезгілде ақиқат бола алмайды: бірі ақиқат болса екіншісі жалған болады.

Шартты пікір дегеніміз - екі қарапайым пікірден тұратын, «егер...онда» деген логикадлық байланыстың көмегімен құралатын күрделі пікір.

Формуласы: «егер болса, онда » болады. Шартты пікірдің «егер болса» деген бөлігі лоогикалық негіз (немесе антецедент) деп, ал «онда » болады деген екінші бөлігі логикалық салдар (немесе консенвент) деп аталады. Мысалы: «Егер күн сәулесін үшбұрышты шыны приьзма дан өткізсе, онда экранға спектр түседі.

Шартты пікірлердің логикалық негізі мен салдарының сапасына қарай оның түрлері формаларын айыруға болады:

Егер болса, онда болады.

Мұнда логикалық неегіз де, салдар да қостаушы. Мысалы: «Егер студент сабаққа зейінді болса, онда ол өткен тақырыпты жақсы ұғады».

Егер болмаса, онда болмайды. Мысалы: «Егер студент сабаққа зейін қоймаса, онда ол өткен тақырыпты ұқпайды». Мұнда негіз де, салдар да терістеуші пікірлер.

Егер болса, онда емес. : «Егер студент жалқау болса, онда ол жақсы оқушы емес». Мұнда негіз – қостаушы, ал салдар – терістеуші.

Егер болмаса, онда болады. Мысалы: «егер картопты түптемесе, онда оның өнімі аз болады». Мұнда негіз– терістеуші, салдар – қостаушы пікір.

Шартты пікірлерге талдау жасағанда, олардың грамматикалық құрылысы мен қатар құбылыстардың арасындағы байланыстарды мән–мазмұн жағынанда ашып көрсету қажет. Не себепті бір құбылыстан кейін екінші құбылыстың пайда болатынын түсіндіруге мүмкіндік бар жерде логикалық негіздің ақиқаттығынан салдардың ақиқаттығы тікелей шығады.

Шартты пікірлерді басқа тұрғыдан да қарастыруға болады. Бұл жағдайда негізбен салдар арасындағы мазмұн тәуелділігіне көңіл аудармай, оларды ақиқаттығы мен жалғандығын ескере отырып, функционалды – логикалық байланыс тұрғысында ғана қарастыруға болады. Бұлай қарастырғанда, шартты байланыс импликация (латынша – implicate – тығыз байланысты) деп аталатын әлдеқайда кең көлемді логикалық байланыстың бір түрі ретінде ғана көрінеді. Ал күрделі шартты пікір импликативтік пікір деп аталады.

Импликация бір жағдайдан басқа үш жағдайдың бәрінде ақиқат болады, тек логикалық негіз ақиқат, ал салдар жалған болған жағдайда ғана тұтас шартты пікір жалған болады.

Қорыта айтқанда, «Егер..., онда...» байланысының функционалды–логикалық көрінісі ретінде алғанда, импликация құбылыстар арасындағы түрліше шартты байланыстардың логикалық жиынтығы болып табылады.