3.3 Пікірдің түрлері.

Пікірдің бір-бірінен бірқатар өзгешіліктері болуы мүмкін және болады да. Өйткені оларда әр түрлі заттар, олардың әр түрлі қасиеттері, сондай-нәрселердің арасындағы түрлі байланыстар бейнеленеді. Мысалы: пікірдің субъектісінде сөз бір нәрсе туралы, бірнеше нәрселер туралы немесе нәрселердің бүкіл бір тобы туралы болуы мүмкін. Пікірдің предикаты мен байланысы белгілі бір нәрсенің немесе бірнеше нәрселердің қандайда бір қасиетінің бар немесе жоқ екенін көрсетуі мүмкін. Пікірдің субъектісі мен предикаты арасындағы қатынас нәрселер мен олардың қасиеттерінің арасындағы әр түрлі байланыстарды көрсетеді.

Пікірдің субъектісі біреу немесе бірнешеу және сондай-ақ предикаты да біреу немесе бірнешеу болуы мүмкін. Осыған орай, пікірлер қарапайым және күрделі болып, үлкен екі топқа бөлінеді. Қарапайым пікір бір субъектіден және бір предикаттан, ал күрделі пікір бірнеше субъектіден немесе бірнеше предикаттан тұрады. Енді пікірдің осы түрлерін қарастырып көрейік.

Қарапайым пікір және оның түрлері

Екі ғана ұйымнан (S және P) тұратын пікірлер қарапайым деп аталады. Оның құрылысы: S-P.

Бұл пікірде қосталатын немесе тіреске шығарылатын нәрсе не: оның белгісі ме, әлде нәрселердің арасындағы қатынас па, осыған қарай қарапайым пікірлер атрибутивтік пікір және қатынастық пікір болып екіге бөлінеді.

Атрибутивтік пікір дегеніміз - нәрселердің белгісі жайындағы пікір. Ол нәрсе мен оның белгісінің байланысын қостау не терістеу түрінде бейнеленеді. Мәселен: «Марат-оқу озаты», «Қазақстан – тәуелсіз мемлекет», «Соттың ешқайсысы дауыс беруден бас тарта алмайды», т.б.

Атрибутивтік пікір көлемдік жағынан қарастыруы мүмкін. Бұл жағдайда ол нәрсе мен оның белгісінің байланысы тұрғысынан қарастырылмай, жекеше ұғымның көлемінің тектік ұғымның көлеміне ену (немесе енбеу) жағынан қарастырылады.

М

P

S

S

P

ысалы, «Қазақстан (S) - Орталық Азиядағы Мемлекет (P)». Субъект – жекеше ұғым, ол «Орталық Азиядағы мемлекет (P)» деген жалпы ұғымның көлеміне енеді (8-сурет). Ал, «Ешбір бейбітшіл мемлекет (S) соғысты қаламайды (P)» деген пікірде субъект (S) предикаттың (P) көлемінен тысқарыланады, яғни, терістеледі (9-сурет).

Шеңбер арқылы көрсету пікір терминдерінің түрлі (S пен Р – ның) арасындағы көлемдік қатынастарды түсіндіру үшін өте қолайлы, сондықтан ол логикада кеңінен қолданылады.

Қатынастардық пікір нәрселер арасында түрлі қарым – қатынастарды ( тепе – теңдік, теңсіздік, уақыттылық, кеңістік, себептік , т.б.) бейнелейді. Мысалы: «А мен В тең», « Жұмабай - сәрсеннің әкесі», «Алматы – Ташкенттен кішірек», т.б.

Қатынастық пікірдің логикалық құрылысы атрибутивтік пікірден гөрі өзгешелеу. Солай бола тұрса да оларды атрибуттық пікір түрінде де қарастыруға болады. Мысалы, «Алматы – Ташкенттен кішірек» деген мысалда «Ташкенттен кішірек» болу – Алматыға тән белгі дегенді білдіреді.

Атрибуттық пікірлерде кейде бірнеше нәрселерге бір белгінің тән екендігі бейнелеуі мүмкін. Мұндай пікірлерден бір предикат (Р) бірнеше субъектіге (S) қатысты болады. Мысалы: «Сәрсен, Бейсен, Жомарт – заң институтының студенттері» белгісі үш адамға тән болып тұр. Мұны біз мынадай формуламен көрсетеміз: – Р. Бұл пікірдің үш қарапайым пікірден тұратын күрделі пікір екендігі бөліп тастауға болады. Дәл осы сияқты кейбір атрибутивтік пікірлерде бір субъектіге (S) бірнеше предикаттың тән екенін айтылады.

Мұндай пікірлер кейінірек күрделі пікірлерді арнайы өткенде толығырақ қарастырылмайды.

Дәстүрлі формаларды логикада атрибутивтік пікірді кесімді пікір деп те атаймыз.