Бөлу ережелері

Егер бөлінуші ұғымның көлемі туралы біздің біліміміз толық емес дұрыс болмаса, онда бұған сәйкес бөлу де толық немесе дұрыс болмай шығады және бөлу ережелері бұл жағдайда бізге жірдем бере алмайды. Ал бөлінуші ұғымның көлеміне қандай түрлер кіретінін білген кезде ережелерді білу және оларды қолдана білу аса қажет болып табылады. Бұл ретте бөлу ережелерін білу қателесуден сақтандырады.

1. Бөлу шамалас (мөлшерлес) немесе толық болуы керек.

Мұның мәні – бөлу мүшелерінің жиынтығы бөлінуші ұғымның көлеміне тең болуға тиіс. Бөлу дұрыс болған жағдайда бөлу мүшелерінің жиынтығы бөлінуші ұғымның көлемінен артық немесе кем болып шығуы мүмкін емес. Мысалы, «үшбұрыш» ұғымның көлемін бөлу үшін бөлудің негізі ретінде үшбұрыш қабырғалары шамаларының қатынасын алсақ, онда дұрыс бөлу мына түрде болады: үшбұрыш әр қабырғалы, тең бүйірлі, тең қабырғалы болады.

Бұл ереженің бұзылуы нәтижесінде мынадай екі қатенің бірі шығуы мүмкін: бөлу не шамадан тыс кең немесе тым тар болады.

Мысалы, бастауыш және орта мектеп оқушыларының, студенттердің және басқа оқушылардың үстіне мектеп жасына дейінгі балаларды қоссақ, онда «оқушылар» деген ұғымның бөлінуі шамадан тыс кең, сондықтан қате болып шығар еді. Егер біз оқушылардың бір сыпырасын (мысалы, курстардағы оқушыларды) көрсетпек, онда «оқушылар» деген ұғымның бөлінуі тым тар болып шығар еді.

2. Бөлу бір негіз және де мәнді белгі бойынша жүргізілуі тиіс.

Ұғымды бөлу үшін негіз ретінде бөлінуші ұғымның мазмұнына кіретін белгілердің кез келген біреуін алуға болады.

Мысалы, «өзен» деген ұғымды мына төмендегіше бөлуге болады: 1) кеме жүретін және кеме жүрмейтін (негізгі – өзеннің кеме жүруге жарамдылығы); 2) ағыны шапшаң және ағыны баяу (негізі – өзендегі су ағысының жылдамдығы); 3) терең және таяз (негізі – өзеннің тереңдігі), т.б.

Бір ұғымды бөлу үшін, қай белгіні алсақ та, бір бөлу процесінде ол белгіні өзгертпеуіміз керек. Мұнымен белгісін ғана алатынымыз өзінен – өзі түсінікті.

Егер біз қала халқы деген ұғымды ерлер, әйелдер және қарттар деп бөлсек, онда көрсетілген ереженің бұзылғаны болар еді. Мұнда екі белгі араласып кеткен: жыныс белгісі мен жас белгісі.

Бөлу үшін негіз ретінде кейдесоқ бір белгіні алсақ, мысалы, адамдарды көңілді және көңілсіз деп бөлсек, онда бөлу қате болмағанымен, бірақ мәнсіз болып шығар еді.

Бөлудің негізгі жөніндегі бұл ереже – бөлудің басты ережесі. Бөлудегі қателердің көпшілігі осы ереженің бұзылуына байланысты болады.

3. Бөлу мүшелері бірін – бірі өзара тысқарылап тұруы керек.

Бұл ереже мұның алдындағы ережеден шығады: егер бөлу негізі дұрыс алынса, онда бөлу мүшелері де бірін – бірі тысқарылап тұрады, ал егер де дұрыс алынбаса, онда бөлу мүшелері тоғыса береді, бөлу дұрыс болмай шығады.

Ұғымның дұрыс бөлінбеуінің мақсаты: «тістер: күрек тістерге, сойдақ тістерге, азу тістерге және сүт тістерге бөлінеді». Мұнда бөлу мүшелерін бірін – бірі тысқарыламайды, өйіткені бөлу негізіне әр түрлі екі белгі алынған. Тағы бір мысал. «Соғыстар» әділетті, әділетсіз, басқыншылық, дүниежүзілік болып бөлінеді десек, бұл да дұрыс болмас еді, өйіткені бір соғыстың өзі әрі әділетсіз, әрі басқыншылық, әрі дүниежүзілік болар еді.

4. Бөлу секірмелі болмауы тиіс.

Мұның мәні: ұғымды бөлген кезде алыс түрлерді алмай, ең жақын түрлерді алу керек. Табиғатты – жануарлар, өсімдіктер мен минералдар деп бөлу дұрыс болмас еді. Алдымен «табиғат ұғымын «органикалық табиғат» және «органикалық емес табиғат» деп бөлу қажет те, соңынан барып әрі қарай бөле беру керек, олай болмаған жағдайда, бөлу секірмелі болады. Осы айтылған төрт ереже ешқашан бұзылмайтын, бөлудің ең ыңғайлы түрі дихотомиялық бөлу болып табылады.