- •1.Молекулярлық биоло гия пәнінің мақсаты және міндеттері.
- •1.Клетканың кіші кұрам бөліктері.
- •1.Су және оның физика-химиялық касиеттері.
- •2. Геннің экзон-интрондық құрылымы.
- •3. Репарация механизмі.
- •1.Белоктардың клетка дағы қызметі.
- •3. Генетикалық код және оның ерекшелік тері.
- •1. Судың иондық туындысы, рН.
- •2. Нуклеин қышқылдары. Жалпы түсінік.
- •3. Прокариоттардағы днқ биосинтезі.
- •1.Гентикалық код және оның ерекшеліктері.
- •2. Мутация түрлері,оларға сипаттама.
- •3. Нуклиен қышқылдарының құрылымы мен қызметі.
- •1.Клетканың кіші құрам бөліктері.
- •3. Днқ синтезінің ферменттері, олардың атқаратын қызметтері.
- •1.Рибосоманың құрылысы
- •2.Днк түзілуінің сипаттамасы
- •3.Транскрипция процесі,оның реттелу жолдары
- •2. Нуклеозидтер және нуклетидтер.Олардың атқаратын қызметтері.
- •3. Ферменттер әсер ету механизмдері. Олардың практикада қолданылуы.
- •1.Белоктың құрылымы және оларды анықтау әдістері.
- •2. Ферменттердің қасиеттері.
- •3. Мутацияның нәтижесінде адам геномының өзгеруі,сипаттамасы.
- •1.Биологиялық жүйелердегі сутектік, иондық, ковалентті, белоктық- гидрофобты байланыстардың ролі.
- •2. Генетикалық акпараттың днқ-да кодталуы.
- •3.Мутация механизмдерінің реттелу жолдары.
- •1.Нуклиен қышқылдарының химиялық құрамы..
- •2. Хромосома, оның кұрылысы және атқаратын қызметтері.
- •3. Днқ полемераза ферментіне сипаттама.
- •1.Ферменттер, олардың биологиялық ролі, құрылымы және классификациясы.
- •2. Нуклеин қышкылдары, оның қасиеттері және құрылысы.
- •3. Теломералар және теломеразалар, сипаттама.
- •3. Белоктық, ферменттік инженерияның негіздері.
- •1.Полинуклиеотидтердің тізбектік құрылымы.
- •2. Бактериофаг хромосомасын карталау.
- •3. Ген және геном.Жалпы түсінік.
- •1.Гендер эксперессиясына сипаттама.
- •1.Прокариоттардағы транскрипцияның реттелу механизмдері.
- •1.Нуклеин қышқылдарының ашылу тарихы.
- •2. Белоктық, ферменттік инженерияны биотехнологияда қолдану, оның практикалық маңызы.
- •3. Прокариоттық және эукариоттық организмдердің геномдық ерекшеліктері.
- •2. Жалпы геном туралы түсінік.
- •3. Нүктелік мутацияға сипаттама.
- •1.Генетикалық кодтың қасиеттері.
- •2. Геннің экзон және интрондық құрылымы.
- •3. Мутациялардың түрлері.
- •1. Молекулалық биология пәнінің ғылым ретінде дамуы, оған үлес қосқан
- •3.Трансляция аппараты, сатылары.
- •1. Прокариоттар транскрипциясының инициациясы.
- •3. Мутациялардың механизмдері.
- •1.Гендік мутация,түрлері.
- •2. Теломерлер және теломеразалар,сипаттама.
- •3. Рибосоманың құрылымы және ашылу тарихы.
- •1.Прокариттардағы транкрипция процесі.
- •3. Активатор, оператор, репрессор,терминатор терминдеріне түсінік.
- •3. Теломералардың қызметі және маңызы.
- •1.Прокариоттар транскрипциясының терминациясы.
- •2.Пострепликациялық репарация,оның маңызы.
- •1.Прокариоттар транскрипциясының реттелу механизмдері.
- •3. Процессинг, сплайсинг процестері.
- •1.Белок биосинтезіне жалпы түсінік.
- •3. Днқ және рнқ-ның ерекшеліктері.
- •1.Су және оның физика-химиялық қасиеттері.
- •2. Генетикалық код,оның маңыздылығы.
- •3.Репарация механизмі
- •1.Белок биосинтезінің кезеңдеріне сипаттама.
- •2. Нуклеин қышқылдарының құрылымы мен қызметі.
- •3. Днқ және рнқ-ның ерекшеліктері.
- •1.Прокариоттар транскрипциясының ерекшеліктері.
- •2.Жакоб-Моно-Львов теориясына сипаттама.
- •3. Нуклеин қышқылдарының химиялық құрамы.
- •1.Днқ репликациясы және түзілуі.
- •3. Активатор, оператор, репрессор,терминатор терминдеріне түсінік.
- •1.Рибосоманың құрылымы және ашылу тарихы.
- •2.Гендер экспрессиясына жалпы сипаттама.
- •3. Молекулалық деңгейдегі құрылымдар.
- •3.Жалпы геном туралы түсінік.
- •1. Эукариоттық гендердің транскрипциясы.
- •3. Теломералардың қызметі.
- •2. Тұрақтандырушы қызметі:
- •3. Гендердің экспрессиялануына әсер етуі.
- •4. Есептеу қызметі.
- •1. Днқ репликациясы және реттелу механизмдері.
- •1.Мутациялық өзгергіштік.
- •2. Белоктардың құрылымы және клеткадағы атқаратын қызметі.
- •3. Нуклеин қышқылдарының зерттелу тарихы.
- •1. Днқ молекуласының құрылымы.
- •3. Матрицалық рн-ның құрылысы және қызметі.
- •1. Хромосома,оның құрылысы және атқаратын қызметтері.
- •2. Мутация механизмдері.Мутацияның нәтижесінде адам геномының өзгеруі.
- •3. Белоктық,ферменттік инженерияны биотехнологияда қолдану, оның практикалық маңызы.
- •1. Прокариоттық және эукариоттық организмдердің геномдық ерекшеліктерію.
- •2. Рибосоманың құрылысы.Рнқ-ның түрлері.
- •3. Гендер экспрессиясының реттелуінің практикалық маңызы.
- •1. Прокариоттар транскрипциясына сипаттама.
- •2. ТРнқ-ның қызметтері.
- •1. Молекулалық биология пәнінің мақсаты және міндеттері.
- •3. Мутациялық механизмдерге сипаттама.
- •1. Рибосоманың құрылысы және атқаратын қызметі
- •2. Эукариот геномының экзон-интрондық құрылымы
- •1. Днқ және рнқ-ның ерекшеліктері.
- •1. Генетикалық кодтың қасиеттері
- •1. Гендер экспрессиясына жалпы түсінік.
- •2. Бактериофаг хромосомасын карталау.
- •3. Ген қызметінің бақылануы.
- •1. Құрылымды гендердің транскрипциясын бақылайтын элементтер.
- •2. Нуклеин қышқылдарының құрылымы мен қызметі.
- •3. Прокариоттар транскрипциясының ерекшеліктері.
- •1. Жалпы геном туралы түсінік.
- •2. Нуклеин қышқылдарының зерттелу тарихы.
- •3. Гендер экспрессиясын реттеудің практикалық маңызы.
- •1.Эукариоттардағы трансляция процесінің реттелу механизмдері.
- •2. Гендер активтілігінің реттелуі.
- •3. Тұқым қуалау ақпаратының жүзеге асырылуы.
- •1.Днқ репликациясының реттелу механизмдері.
- •2. Эукариоттық днқ-полимеразаларға сипаттама.
- •3. Рибосомалық рнқ-ның қызметі.
- •1. Белок биосинтезінің реттелу механизмі.
- •2. Рибосомалар,оның құрылысы және қызметі.
- •3. Генетикалық кодтың қасиеттері.
- •1.Гендік инженерия, жалпы түсінік.
- •2. Мутациялық өзгергіштіктің түрлері.
- •1. Гендік мутацияға сипаттама
- •2. Эукариот геномының экзон-интрондық құрылымы.
- •3. Хромосома және геном деңгейіндегі генетикалық инженерия.
- •2. Гендердің жіктелуі.
- •3. Прокариоттық днқ-полемеразаларға сипаттама.
- •1. Эукариоттық днқ-полемеразаларға сипаттама.
- •3. Транскрипция процесінің ерекшеліктері.
- •2. Прокариоттардағы транскрипция процесінің реттелу механизмі.
- •3. Гендер экспрессиясын реттеудің практикалық маңызы.
- •1.Трансляция процесі,сипаттама.
- •2. Днқ молекуласының Уотсон, Крик теориясы бойынша құрылымы.
- •3. Генетикалық код,сипаттама.
- •1.Молекулярлық биоло гияпәнінің мақсаты және міндеттері.
- •1. Клетканың кіші кұрам бөліктері.
- •2. Днқ репликациясы және түзілуі.
- •3. Нуклеин қышқылдары. Жалпы түсінік.
- •1. Судың иондық туындысы, рН.
- •2. Нуклеин қыщқылдарына сипаттама.
- •3. Прокариоттардағы днқ биосинтезі.
- •1.Су және оның физика-химиялық қасиеттері.
- •2.Генетикалық код,сипаттама.
- •3.Репарация механизмінің реттелу жолдары.
- •1. Гентикалық код және оның ерекшеліктері.
- •2. Мутация түрлері,сипаттама.
- •3. Нуклиен қышқылдарының құрылымы мен қызметі.
2. Белоктардың құрылымы және клеткадағы атқаратын қызметі.
Қазіргі кездегі түсінік бойынша белок дегеніміз – молекулалық массасы 5000 Д шамасынан көп, кеңістік құрылымы бар және организмде белгілі бір қызмет атқаратын полипептид.
Белок молекуласы бір, екі және көп (негізінен жұп сан болуы тиіс) полипептид тібегінен құралады. Белоктың полипептид тізбегінде ондаған, тіпті жүздеген амин қышқылдарының қалдығы болуы мүмкін. Ондай қалдықтар пептидтік байланыс – СО – NH – көмегімен бірімен – бірі өзара жалғасады. Кезектесіп отыратын көміртегі мен азот атомдары қаңқа болып қалыптасады да, ондай қаңқадан жан-жаққа амин қышқылдарының бүйірлік топтары (R) таралады.
Белок молекуласы құрылымын 4 деңгейге бөледі. Олар. 1-ші, 2-ші, 3-ші және 4-ші реттік құрылымдар.
Брініші реттік құрылым
Белоктың бірінші реттік құрылымы дегеніміз – оның полипептидтік тізбегінде амин қышықлдарының белгілі бір ретпен жалғасып орналасуы. Бұл – табиғаттың аса қажетті құбылысы. Ол жағдай генетикалық негізде детерминденген және белок молекуласының басқа 3 құрылымының түзілуіндегі негізгісі болып табылады. Амин қышқылдарының тізбектегі кездесуі барлық белоктардың, биологиялық қасиеттері, әдетте ұқсас болып келеді. Керісінше, әртүрлі қызмет атқаратын белоктардың әдетте алғашқы құрылымы да әртүрлі. Көптеген улы заттардың да белоктық табиғаты бар. Және басқа белоктар сияқты олар да сол амин қышқылынан құралады. Ал олардың у болатын себебі, полипептидтік тізбекте амин қышқылдарының орналасуы басқаша болатындығында. Мысалы, азықтық, құрылымдық, транспорттық және өзге де белоктардың амин қышқылдары басқаша ретпен орналасады.
Екінші реттік құрылым
Белок молекуласындағы полипептидтік тізбек түзу емес, спираль тектес. Спиральдың бір айналымына 3,6 шамасындай амин қышқылдарының қалдығы келеді, спиральдың әр қадамы 0,54 нм. Белоктың осындай спираль тектес түрін оның екінші реттік құрылымы деп атайды.
Полипептидтік тізбектің мұндай орамды түрі α–спираль және β-құрылымы (қатпарланған жапырақ) деп аталады.
Спираль басынан санағанда 3-ші амин қышқылы қалдығында > С = О және > N – H аралығындағы сутектік байланыс байқалады (1-сурет). Ондай сутектік байланыстар спиральдің белдігі бойымен бағытталады.
Амин қышқылдарында өзара параллель орналасқан бүйір топтардың учаскелері немесе бір полипептидтік тізбектің созылған екі учаскесі β-құрылым түзеді. β-құрылымы полипептидтегі карбоксильдік және аминдік топтар арасындағы сутектік байланыс арқылы да тұрақтандырылады (2 (а)-сурет).
Тұрақты екінші реттік құрылымның үшінші түрі – коллагендік спираль. Үш қатарлы коллаген спиралында жекеленген үш коллаген тізбек өзара параллель орналасқан және ширатылған арқанға ұқсас, бірін-бірі орап тұрады (2 (б)-сурет).
Үшінші реттік құрылым
Белоктың екінші реттік құрылымын түзетін спиральда түзу емес, ол да өз кезегінде бұралып иіріледі. Ондай бұралу кейде өте күрделі құрылым жасайды. Бір полипептидтік тізбектегі барлық атомдардың кеңістікте шап-шағын глобула жасап орналасуы белоктың үшінші реттік құрылымы деп аталады.
Белок молекуласы атомдарының кеңістікте орналасуын, анықтайтын жалғыз-ақ әдіс – рентгенқұрылымдық анализ.
Төртінші реттік құрылым
Екі немес одан да көп полипептидтік тізбектен тұратын белоктар олигомерлер деп, ал полипептидтік тізбектер протомерлер немесе суббөліктер деп аталады. Суббөліктердің кеңістікте өзара орналасуын белоктың төртінші реттік құрылымы деп атайды.
Мұндай күрделі қызмет атқаратын белокқа қан гемоглобині жатады. Қан гемоглобині әрқайсысы миоглобин сияқты 4 суббөліктен құралған.