- •1.Молекулярлық биоло гия пәнінің мақсаты және міндеттері.
- •1.Клетканың кіші кұрам бөліктері.
- •1.Су және оның физика-химиялық касиеттері.
- •2. Геннің экзон-интрондық құрылымы.
- •3. Репарация механизмі.
- •1.Белоктардың клетка дағы қызметі.
- •3. Генетикалық код және оның ерекшелік тері.
- •1. Судың иондық туындысы, рН.
- •2. Нуклеин қышқылдары. Жалпы түсінік.
- •3. Прокариоттардағы днқ биосинтезі.
- •1.Гентикалық код және оның ерекшеліктері.
- •2. Мутация түрлері,оларға сипаттама.
- •3. Нуклиен қышқылдарының құрылымы мен қызметі.
- •1.Клетканың кіші құрам бөліктері.
- •3. Днқ синтезінің ферменттері, олардың атқаратын қызметтері.
- •1.Рибосоманың құрылысы
- •2.Днк түзілуінің сипаттамасы
- •3.Транскрипция процесі,оның реттелу жолдары
- •2. Нуклеозидтер және нуклетидтер.Олардың атқаратын қызметтері.
- •3. Ферменттер әсер ету механизмдері. Олардың практикада қолданылуы.
- •1.Белоктың құрылымы және оларды анықтау әдістері.
- •2. Ферменттердің қасиеттері.
- •3. Мутацияның нәтижесінде адам геномының өзгеруі,сипаттамасы.
- •1.Биологиялық жүйелердегі сутектік, иондық, ковалентті, белоктық- гидрофобты байланыстардың ролі.
- •2. Генетикалық акпараттың днқ-да кодталуы.
- •3.Мутация механизмдерінің реттелу жолдары.
- •1.Нуклиен қышқылдарының химиялық құрамы..
- •2. Хромосома, оның кұрылысы және атқаратын қызметтері.
- •3. Днқ полемераза ферментіне сипаттама.
- •1.Ферменттер, олардың биологиялық ролі, құрылымы және классификациясы.
- •2. Нуклеин қышкылдары, оның қасиеттері және құрылысы.
- •3. Теломералар және теломеразалар, сипаттама.
- •3. Белоктық, ферменттік инженерияның негіздері.
- •1.Полинуклиеотидтердің тізбектік құрылымы.
- •2. Бактериофаг хромосомасын карталау.
- •3. Ген және геном.Жалпы түсінік.
- •1.Гендер эксперессиясына сипаттама.
- •1.Прокариоттардағы транскрипцияның реттелу механизмдері.
- •1.Нуклеин қышқылдарының ашылу тарихы.
- •2. Белоктық, ферменттік инженерияны биотехнологияда қолдану, оның практикалық маңызы.
- •3. Прокариоттық және эукариоттық организмдердің геномдық ерекшеліктері.
- •2. Жалпы геном туралы түсінік.
- •3. Нүктелік мутацияға сипаттама.
- •1.Генетикалық кодтың қасиеттері.
- •2. Геннің экзон және интрондық құрылымы.
- •3. Мутациялардың түрлері.
- •1. Молекулалық биология пәнінің ғылым ретінде дамуы, оған үлес қосқан
- •3.Трансляция аппараты, сатылары.
- •1. Прокариоттар транскрипциясының инициациясы.
- •3. Мутациялардың механизмдері.
- •1.Гендік мутация,түрлері.
- •2. Теломерлер және теломеразалар,сипаттама.
- •3. Рибосоманың құрылымы және ашылу тарихы.
- •1.Прокариттардағы транкрипция процесі.
- •3. Активатор, оператор, репрессор,терминатор терминдеріне түсінік.
- •3. Теломералардың қызметі және маңызы.
- •1.Прокариоттар транскрипциясының терминациясы.
- •2.Пострепликациялық репарация,оның маңызы.
- •1.Прокариоттар транскрипциясының реттелу механизмдері.
- •3. Процессинг, сплайсинг процестері.
- •1.Белок биосинтезіне жалпы түсінік.
- •3. Днқ және рнқ-ның ерекшеліктері.
- •1.Су және оның физика-химиялық қасиеттері.
- •2. Генетикалық код,оның маңыздылығы.
- •3.Репарация механизмі
- •1.Белок биосинтезінің кезеңдеріне сипаттама.
- •2. Нуклеин қышқылдарының құрылымы мен қызметі.
- •3. Днқ және рнқ-ның ерекшеліктері.
- •1.Прокариоттар транскрипциясының ерекшеліктері.
- •2.Жакоб-Моно-Львов теориясына сипаттама.
- •3. Нуклеин қышқылдарының химиялық құрамы.
- •1.Днқ репликациясы және түзілуі.
- •3. Активатор, оператор, репрессор,терминатор терминдеріне түсінік.
- •1.Рибосоманың құрылымы және ашылу тарихы.
- •2.Гендер экспрессиясына жалпы сипаттама.
- •3. Молекулалық деңгейдегі құрылымдар.
- •3.Жалпы геном туралы түсінік.
- •1. Эукариоттық гендердің транскрипциясы.
- •3. Теломералардың қызметі.
- •2. Тұрақтандырушы қызметі:
- •3. Гендердің экспрессиялануына әсер етуі.
- •4. Есептеу қызметі.
- •1. Днқ репликациясы және реттелу механизмдері.
- •1.Мутациялық өзгергіштік.
- •2. Белоктардың құрылымы және клеткадағы атқаратын қызметі.
- •3. Нуклеин қышқылдарының зерттелу тарихы.
- •1. Днқ молекуласының құрылымы.
- •3. Матрицалық рн-ның құрылысы және қызметі.
- •1. Хромосома,оның құрылысы және атқаратын қызметтері.
- •2. Мутация механизмдері.Мутацияның нәтижесінде адам геномының өзгеруі.
- •3. Белоктық,ферменттік инженерияны биотехнологияда қолдану, оның практикалық маңызы.
- •1. Прокариоттық және эукариоттық организмдердің геномдық ерекшеліктерію.
- •2. Рибосоманың құрылысы.Рнқ-ның түрлері.
- •3. Гендер экспрессиясының реттелуінің практикалық маңызы.
- •1. Прокариоттар транскрипциясына сипаттама.
- •2. ТРнқ-ның қызметтері.
- •1. Молекулалық биология пәнінің мақсаты және міндеттері.
- •3. Мутациялық механизмдерге сипаттама.
- •1. Рибосоманың құрылысы және атқаратын қызметі
- •2. Эукариот геномының экзон-интрондық құрылымы
- •1. Днқ және рнқ-ның ерекшеліктері.
- •1. Генетикалық кодтың қасиеттері
- •1. Гендер экспрессиясына жалпы түсінік.
- •2. Бактериофаг хромосомасын карталау.
- •3. Ген қызметінің бақылануы.
- •1. Құрылымды гендердің транскрипциясын бақылайтын элементтер.
- •2. Нуклеин қышқылдарының құрылымы мен қызметі.
- •3. Прокариоттар транскрипциясының ерекшеліктері.
- •1. Жалпы геном туралы түсінік.
- •2. Нуклеин қышқылдарының зерттелу тарихы.
- •3. Гендер экспрессиясын реттеудің практикалық маңызы.
- •1.Эукариоттардағы трансляция процесінің реттелу механизмдері.
- •2. Гендер активтілігінің реттелуі.
- •3. Тұқым қуалау ақпаратының жүзеге асырылуы.
- •1.Днқ репликациясының реттелу механизмдері.
- •2. Эукариоттық днқ-полимеразаларға сипаттама.
- •3. Рибосомалық рнқ-ның қызметі.
- •1. Белок биосинтезінің реттелу механизмі.
- •2. Рибосомалар,оның құрылысы және қызметі.
- •3. Генетикалық кодтың қасиеттері.
- •1.Гендік инженерия, жалпы түсінік.
- •2. Мутациялық өзгергіштіктің түрлері.
- •1. Гендік мутацияға сипаттама
- •2. Эукариот геномының экзон-интрондық құрылымы.
- •3. Хромосома және геном деңгейіндегі генетикалық инженерия.
- •2. Гендердің жіктелуі.
- •3. Прокариоттық днқ-полемеразаларға сипаттама.
- •1. Эукариоттық днқ-полемеразаларға сипаттама.
- •3. Транскрипция процесінің ерекшеліктері.
- •2. Прокариоттардағы транскрипция процесінің реттелу механизмі.
- •3. Гендер экспрессиясын реттеудің практикалық маңызы.
- •1.Трансляция процесі,сипаттама.
- •2. Днқ молекуласының Уотсон, Крик теориясы бойынша құрылымы.
- •3. Генетикалық код,сипаттама.
- •1.Молекулярлық биоло гияпәнінің мақсаты және міндеттері.
- •1. Клетканың кіші кұрам бөліктері.
- •2. Днқ репликациясы және түзілуі.
- •3. Нуклеин қышқылдары. Жалпы түсінік.
- •1. Судың иондық туындысы, рН.
- •2. Нуклеин қыщқылдарына сипаттама.
- •3. Прокариоттардағы днқ биосинтезі.
- •1.Су және оның физика-химиялық қасиеттері.
- •2.Генетикалық код,сипаттама.
- •3.Репарация механизмінің реттелу жолдары.
- •1. Гентикалық код және оның ерекшеліктері.
- •2. Мутация түрлері,сипаттама.
- •3. Нуклиен қышқылдарының құрылымы мен қызметі.
3.Жалпы геном туралы түсінік.
Геном(ағылшынша genome, грекше genos — шығу, тек) — хромосомалардың гаплоидты (сыңар) жиынтығында шоғырланған гендердің бірлестігі. Геном терминін 1920 жылы неміс биологы Г. Винклер енгізді. Гаплоидты жиынтық көбінесе жынысжасушаларына тән, ал сомалық (дене) жасушаларында хромосомалардың диплоидты (екі еселенген) жиынтығы болады. Кейде хромосомалардың саны қалыпты диплоидты жағдайдан артып кетеді. Егер гаплоидты жиынтықтан Геном үш не төрт есе артық болса, триплоидты және тетраплоидты, ал бір Геном ағзада бірнеше рет қайталанса, автополиплоидты, ал әр түрлі біріккен ағза аллополиплоидты деп аталады. Хромосомалардың жиынтығы еселеніп, артқан сайын Геном саны да өсіп отырады. Әдетте диплоидты клеткада хромосомалар жұп болып келеді. Себебі, ұрықтану кезінде оның бір сыңары аналық гаметадан, екіншісі — аталық гаметадан беріледі, яғни бұл Геномдар сәйкес (гомологты) болады. Сөйтіп екі гаплоидты жасушадан бір диплоидты жасуша түзіліп, жаңа ағза қалыптасады. Әр хромосомада тізбектеліп орналасқан гендердің өзара дәл келуін екі Геномның сәйкестігі деп атайды. Туыстығы қашық буындарда барлық немесе бірнеше Геномдар арасында сәйкестік болмайды. Бұл тұрақтылық бұзылып, белгілі бір факторлардың әсерінен хромосома санының өзгеруін (мысалы, артып, не кеміп кетсе) геномдық мутация деп атайды.
Тірі ағзаларда хромосомалардың саны тұрақты болады. Мысалы адамда — 46, маймылда — 48, қиярда — 14, жүгеріде — 20, қатты бидайда — 28, жұмсақ бидайда — 42, дрозофила шыбындарында — 8, т.б. Организм эволюциялық дамуында неғұрлым жоғары сатыда тұрса, соғұрлым олардың Г-ында ДНҚ көбірек болады.
№ 36 емтихан билеті
1. Эукариоттық гендердің транскрипциясы.
Эукариоттар гендері. Эукариоттар гендерінің прокариоттардан айырмашылығы олардың құрылымдық-функциональдық бірлестігі үзілмелі болып келеді. Эукариотты организмдердің гендері белгілі бір ретпен кезектесіп келетін, кодталатын бөлімдер – экзондар және кодталмайтын – кірме тізбектер немесе интрондардан тұрады. Гендегі интрондар саны 2-ден бірнеше ондықтарға дейін болады. Кейде геннің жалпы ұзындығының 40%-дейін интрондардың үлесіне тиеді. Осындай үзілмелі гендердің кодтаушы тізбектерінен функционалдық генетикалық элемент алынуы үшін кодталмайтын бөлімдер алыстатылып, ал кодталатындар – бір-бірімен қосылуы керек. Интрондардың мөлшері, саны және орналасатын орны әртүрлі гендерде түрліше болады. Интрондар жеке кодондар аралығында немесе кодондардың өз ішінде болуы мүмкін. Әдетте интрондардың генге шаққандағы саны белокты кодтайтын тізбектің ұзындығына сәйкес артып отырады, ал экзондардың мөлшері орта есеппен 300 жұп нуклеотидтер шамасында болады. Жалпы алғанда интрон тізбектерінің ұзындығы экзондар ұзындығының жиынтығынан екіден он есеге дейін, кейде тіпті одан да көбірек артып кетеді. Үзілмелі геннің алғашқы транскриптінде генге тиісті нуклеотидтік тізбектің бәрі де болады. Одан әрі қарай интрондардың алынып қалуы про-мРНҚ пісіп жетілуі кезінде жүзеге асады, соның барысында экзондар сплайсинг (ағылшынша to splice - өру, өсіру) жолымен ковалентті байланыс арқылы мРНҚ молекулаларына қосылады. рРНҚ және тРНҚ молекулаларын кодтайтын гендерде интронды кірме тізбектер болуы мүмкін, бірақ бұл гендерде олар сирек кездеседі. тРНҚ гендерінде интрондар антикодондардың ілгегіне жанасады. Эукариоттардың генетикалық құрылымының бір ерекшелігі оларда саны бірден бірнеше мыңға дейін жететін, қайталанып келіп отыратын гендердің болатындығы. Мысалы, рРНҚ-ның 18S және 28S гендерінің орналасуы жалпы алғанда барлық эукариоттарда бірдей рРНҚ-ның 18S, 5,8S және 28S гендеріндегі басты тізбек, сол сияқты транскрипцияланатын және транскрипцияланбайтын спейсерлердің ұзындығы жүздеген рет қайталанатын, шамамен 11 мың нуклеотидтер жұбын құрайды. Транскрипцияланбайтын спейсерлердің ұзындығы шамамен ашыту бактерияларында 1750 нуклеотидтер жұбына тең болса, тышқандарда олар 30000 нуклеотидтер жұбына тең келеді. 2.РНҚ полемеразаның құрылымы.
Ядрода 3 түрлі РНК полимеразасы кездеседі. 1. РНК полимераза І ядрошықта орналасқан. Ол рибосомалық РНК-ң транскрипцияларына жауапты болады. 2. РНК полимераза ІІ бұл фермент нуклеоплазмада болады. Ол ақпараттық РНК-ң ата-тегі гетерогенді РНК синтезіне жауапты болады. 3. РНК полимераза ІІІ. Ол нуклеоплазмада болады. т РНК және кіші РНК синтезіне жауапты.