- •1.Молекулярлық биоло гия пәнінің мақсаты және міндеттері.
- •1.Клетканың кіші кұрам бөліктері.
- •1.Су және оның физика-химиялық касиеттері.
- •2. Геннің экзон-интрондық құрылымы.
- •3. Репарация механизмі.
- •1.Белоктардың клетка дағы қызметі.
- •3. Генетикалық код және оның ерекшелік тері.
- •1. Судың иондық туындысы, рН.
- •2. Нуклеин қышқылдары. Жалпы түсінік.
- •3. Прокариоттардағы днқ биосинтезі.
- •1.Гентикалық код және оның ерекшеліктері.
- •2. Мутация түрлері,оларға сипаттама.
- •3. Нуклиен қышқылдарының құрылымы мен қызметі.
- •1.Клетканың кіші құрам бөліктері.
- •3. Днқ синтезінің ферменттері, олардың атқаратын қызметтері.
- •1.Рибосоманың құрылысы
- •2.Днк түзілуінің сипаттамасы
- •3.Транскрипция процесі,оның реттелу жолдары
- •2. Нуклеозидтер және нуклетидтер.Олардың атқаратын қызметтері.
- •3. Ферменттер әсер ету механизмдері. Олардың практикада қолданылуы.
- •1.Белоктың құрылымы және оларды анықтау әдістері.
- •2. Ферменттердің қасиеттері.
- •3. Мутацияның нәтижесінде адам геномының өзгеруі,сипаттамасы.
- •1.Биологиялық жүйелердегі сутектік, иондық, ковалентті, белоктық- гидрофобты байланыстардың ролі.
- •2. Генетикалық акпараттың днқ-да кодталуы.
- •3.Мутация механизмдерінің реттелу жолдары.
- •1.Нуклиен қышқылдарының химиялық құрамы..
- •2. Хромосома, оның кұрылысы және атқаратын қызметтері.
- •3. Днқ полемераза ферментіне сипаттама.
- •1.Ферменттер, олардың биологиялық ролі, құрылымы және классификациясы.
- •2. Нуклеин қышкылдары, оның қасиеттері және құрылысы.
- •3. Теломералар және теломеразалар, сипаттама.
- •3. Белоктық, ферменттік инженерияның негіздері.
- •1.Полинуклиеотидтердің тізбектік құрылымы.
- •2. Бактериофаг хромосомасын карталау.
- •3. Ген және геном.Жалпы түсінік.
- •1.Гендер эксперессиясына сипаттама.
- •1.Прокариоттардағы транскрипцияның реттелу механизмдері.
- •1.Нуклеин қышқылдарының ашылу тарихы.
- •2. Белоктық, ферменттік инженерияны биотехнологияда қолдану, оның практикалық маңызы.
- •3. Прокариоттық және эукариоттық организмдердің геномдық ерекшеліктері.
- •2. Жалпы геном туралы түсінік.
- •3. Нүктелік мутацияға сипаттама.
- •1.Генетикалық кодтың қасиеттері.
- •2. Геннің экзон және интрондық құрылымы.
- •3. Мутациялардың түрлері.
- •1. Молекулалық биология пәнінің ғылым ретінде дамуы, оған үлес қосқан
- •3.Трансляция аппараты, сатылары.
- •1. Прокариоттар транскрипциясының инициациясы.
- •3. Мутациялардың механизмдері.
- •1.Гендік мутация,түрлері.
- •2. Теломерлер және теломеразалар,сипаттама.
- •3. Рибосоманың құрылымы және ашылу тарихы.
- •1.Прокариттардағы транкрипция процесі.
- •3. Активатор, оператор, репрессор,терминатор терминдеріне түсінік.
- •3. Теломералардың қызметі және маңызы.
- •1.Прокариоттар транскрипциясының терминациясы.
- •2.Пострепликациялық репарация,оның маңызы.
- •1.Прокариоттар транскрипциясының реттелу механизмдері.
- •3. Процессинг, сплайсинг процестері.
- •1.Белок биосинтезіне жалпы түсінік.
- •3. Днқ және рнқ-ның ерекшеліктері.
- •1.Су және оның физика-химиялық қасиеттері.
- •2. Генетикалық код,оның маңыздылығы.
- •3.Репарация механизмі
- •1.Белок биосинтезінің кезеңдеріне сипаттама.
- •2. Нуклеин қышқылдарының құрылымы мен қызметі.
- •3. Днқ және рнқ-ның ерекшеліктері.
- •1.Прокариоттар транскрипциясының ерекшеліктері.
- •2.Жакоб-Моно-Львов теориясына сипаттама.
- •3. Нуклеин қышқылдарының химиялық құрамы.
- •1.Днқ репликациясы және түзілуі.
- •3. Активатор, оператор, репрессор,терминатор терминдеріне түсінік.
- •1.Рибосоманың құрылымы және ашылу тарихы.
- •2.Гендер экспрессиясына жалпы сипаттама.
- •3. Молекулалық деңгейдегі құрылымдар.
- •3.Жалпы геном туралы түсінік.
- •1. Эукариоттық гендердің транскрипциясы.
- •3. Теломералардың қызметі.
- •2. Тұрақтандырушы қызметі:
- •3. Гендердің экспрессиялануына әсер етуі.
- •4. Есептеу қызметі.
- •1. Днқ репликациясы және реттелу механизмдері.
- •1.Мутациялық өзгергіштік.
- •2. Белоктардың құрылымы және клеткадағы атқаратын қызметі.
- •3. Нуклеин қышқылдарының зерттелу тарихы.
- •1. Днқ молекуласының құрылымы.
- •3. Матрицалық рн-ның құрылысы және қызметі.
- •1. Хромосома,оның құрылысы және атқаратын қызметтері.
- •2. Мутация механизмдері.Мутацияның нәтижесінде адам геномының өзгеруі.
- •3. Белоктық,ферменттік инженерияны биотехнологияда қолдану, оның практикалық маңызы.
- •1. Прокариоттық және эукариоттық организмдердің геномдық ерекшеліктерію.
- •2. Рибосоманың құрылысы.Рнқ-ның түрлері.
- •3. Гендер экспрессиясының реттелуінің практикалық маңызы.
- •1. Прокариоттар транскрипциясына сипаттама.
- •2. ТРнқ-ның қызметтері.
- •1. Молекулалық биология пәнінің мақсаты және міндеттері.
- •3. Мутациялық механизмдерге сипаттама.
- •1. Рибосоманың құрылысы және атқаратын қызметі
- •2. Эукариот геномының экзон-интрондық құрылымы
- •1. Днқ және рнқ-ның ерекшеліктері.
- •1. Генетикалық кодтың қасиеттері
- •1. Гендер экспрессиясына жалпы түсінік.
- •2. Бактериофаг хромосомасын карталау.
- •3. Ген қызметінің бақылануы.
- •1. Құрылымды гендердің транскрипциясын бақылайтын элементтер.
- •2. Нуклеин қышқылдарының құрылымы мен қызметі.
- •3. Прокариоттар транскрипциясының ерекшеліктері.
- •1. Жалпы геном туралы түсінік.
- •2. Нуклеин қышқылдарының зерттелу тарихы.
- •3. Гендер экспрессиясын реттеудің практикалық маңызы.
- •1.Эукариоттардағы трансляция процесінің реттелу механизмдері.
- •2. Гендер активтілігінің реттелуі.
- •3. Тұқым қуалау ақпаратының жүзеге асырылуы.
- •1.Днқ репликациясының реттелу механизмдері.
- •2. Эукариоттық днқ-полимеразаларға сипаттама.
- •3. Рибосомалық рнқ-ның қызметі.
- •1. Белок биосинтезінің реттелу механизмі.
- •2. Рибосомалар,оның құрылысы және қызметі.
- •3. Генетикалық кодтың қасиеттері.
- •1.Гендік инженерия, жалпы түсінік.
- •2. Мутациялық өзгергіштіктің түрлері.
- •1. Гендік мутацияға сипаттама
- •2. Эукариот геномының экзон-интрондық құрылымы.
- •3. Хромосома және геном деңгейіндегі генетикалық инженерия.
- •2. Гендердің жіктелуі.
- •3. Прокариоттық днқ-полемеразаларға сипаттама.
- •1. Эукариоттық днқ-полемеразаларға сипаттама.
- •3. Транскрипция процесінің ерекшеліктері.
- •2. Прокариоттардағы транскрипция процесінің реттелу механизмі.
- •3. Гендер экспрессиясын реттеудің практикалық маңызы.
- •1.Трансляция процесі,сипаттама.
- •2. Днқ молекуласының Уотсон, Крик теориясы бойынша құрылымы.
- •3. Генетикалық код,сипаттама.
- •1.Молекулярлық биоло гияпәнінің мақсаты және міндеттері.
- •1. Клетканың кіші кұрам бөліктері.
- •2. Днқ репликациясы және түзілуі.
- •3. Нуклеин қышқылдары. Жалпы түсінік.
- •1. Судың иондық туындысы, рН.
- •2. Нуклеин қыщқылдарына сипаттама.
- •3. Прокариоттардағы днқ биосинтезі.
- •1.Су және оның физика-химиялық қасиеттері.
- •2.Генетикалық код,сипаттама.
- •3.Репарация механизмінің реттелу жолдары.
- •1. Гентикалық код және оның ерекшеліктері.
- •2. Мутация түрлері,сипаттама.
- •3. Нуклиен қышқылдарының құрылымы мен қызметі.
3. Нуклеин қышқылдарының химиялық құрамы.
Нуклсин қышқылдары (НҚ) дегеніміз нуклеотид қалдықтарынан тұратын жоғары молекулалы органикалық қышқылдар. Нуклеотидтер (мононуклеотидтер) пуриндік және пиримидиндік негізден, пентоза көмірсуынан (Д-рибоза немесе Д — дезоксирибозадан) және фосфор қыш-қылынан құралады. Нуклеин қышқылының құрамына кіретін пурин негіздерінің ішінде әсіресе аденин (А) мен гуанин (О), пиримидин негіздерінің ішіндегі әсіресе маныздысы-урацил (1-1), тимин (Т) және цитозин (Ц). Нуклеотидтер құрамына енетін қанттар бір-бірінен рибозада 2-ші көміртегіндегі гидроксил (-ОН) тобының орнына, дезоксирибозада тек сутегі атомы алмастырылған болады. Пентозалардың (рибоза мен дезоксирибозаның) ашық (альдегидті) және циклды (р - фуранозаның) формаларын жазып көрсетейік. Нуклеин қышқылдарының кұрамындағы мононуклеотидтердің молекулалары бір мононуклеотидтегі пентозаның З-ші көміртегі атомындағы гидроксил (—ОН) тобы мен көршілес жатқан нуклеотидтің фосфор қышқылының гидроксилдері есебінен бір-бірімен оттекті көпірлер арқылы жалғасады. Сонымен ДНҚ-ға басқа да азотты негіздермен бірге тимин енсе, ал РНҚ-ға тиминнің орнына урацил кіреді. Мононуклеотидтер фосфор кышқылынын бір және екі қалдығын қосып алады да, тиісінше нуклеозиддифосфаттар (АДР, GДР, UДР, СДР және ТДР) мен нуклеозид-трифосфаттар (АТР, GТР, UТР, СТР және ТТР) түзеді. Бұл жағдайды төмендегі жазылған формулалар мен суреттерден көріп-білудің кисыны бар: А. РНҚ-ның барлық түрлері синтезделетін төрт ри-бонуклеозидтрифосфаттар. Б. ДНҚ молекуласын түзуге қатысатын төрт дезокси-рибонуклеозидтрифосфаттар. Мұнда пентозаның 2-ші көміртегі атомында гидроксил тобы жок, онда сутегі атомы ғана болғандықтан, ол квадратпен қоршалған. Құрамында рибоза бар нуклеотидтерді рибонуклеотидтер деп, ал құрамында дезоксирибоза барын — дезокси-рибонуклеотидтер деп атайды. Мыңдаған мононуклеотидтер (мономерлер) полимерленеді де, нуклеин қышқылынын макромолекуласын (полимер) түзеді, оларды полинуклеотидтер дейді. Нуклеотидтер құрамына кіретін қанттың табиғатына сәйкес нуклеин қышқылдарының химиялық және биологиялық қасиеттері жөнінде бірінен-бірінің үлкен айырмашылығы болады. Дезоксирибонуклеотидтерден тұратын нуклеин қышқылдарын дезоксирибонуклеин қышқылы (ДНҚ) деп, егер ондай қышқыл рибонуклеотидтерден құралса, онда рибонуклеин қышқылы (РНҚ) деп аталады. ДНҚ мен РНҚ-ның құрамына аса маңызды бес азотты негіздермен қатар, басқада минорлы пуриндік және пиримидиндік негіздер де кіреді. Жануарлар мен жоғары сатыдағы есімдіктер ДНҚ-да 5—метилцитозин кездессе, ал бактериялар ДНҚ-да – N6-метиладенин және 5-гид-роксиметилцитозин. Тасымалдаушы РНҚ-да мынадай минорлы негіздер кездеседі: гипоксантин, псевдоурацил, 7-метилгуанин, 4-тиоурацил, дигидроурацил, V негіз. Азотты негіздер (пуриндік және пиримидиндік негіздер), пентоза мен фосфор қышқылы үшеуі өзара қосылысып, мононуклеотид молекуласын түзеді. Олардың өзара жалғасып, қосылу реті әрқашан тұрақты. Төменде ДНҚ құрамына кіретін төрт аса маңызды дезоксирибоиуклеотидтер мен РНҚ молекуласын түзетін терт негізгі рибонуклеотидтердің құрылым формулала-рын өрнектеп, жазуға болады: Сонымен азот негіздері, рибоза немесе дезоксирибозамен қосылып, нуклеозид түзеді. Құрамына азотты негіз, рибоза немесе дезоксирибоза және фосфор қышқылының қалдығы кіретін қосылыс нуклеотид деп аталады. Нуклеин қышқылдары, жоғарыда айткандай клетканың ядросы хромосомдарының ішінде орналасады. Олардың молекулалықсалмағы өте жоғары 6-дан 12миллионға дейін жетеді. Мұндай орасан үлкен макромолекулалар жұздеген, мыңдаған жекеленген нуклеотидтерден құралады. Нуклеин қышқылдарының кұрамына кіретін жеке нуклеотидтер өзара жалғасып, ұзын тізбек (полинуклеотид) түзеді. Жекелеген нуклеотид құрылыс "кірпіші" ретінде пайдаланылады. Пентозаның 3-көміртегіндегі ОН тобы бос күйінде қалады. Осы гидроксил тобы және фосфор қышқылы арқылы нуклеотидтер өзара байланысады. Сондықтан нуклеин қышқылдары нуклеотидтердің полимерлері, ал жекелеген нуклеотидтер мономерлер деп аталады. Осындай әдіспен мононуклеотид қалдықтары байланыса алады. Нуклеин қышқылдарының алуан түрлілігі, химиялық және биологиялык қасиеттері, оларды құрайтын нуклеотидтердің құрамына, мөлшері мен сапасына байланысты. Бұл қышқылдар ағзада қандай қызмет атқарады? Тәжірибелік зерттеулердің дәлдігін баяндамай-ақ көптеген бірегей тәжірибелер нәтижесінде ағзада генетикалық белгілердің сақталуы және бір ұрпақтан екінші ұрпаққа берілуі тікелей ДНҚ молекуласы арқылы іске асатыны дәлелденген. Бұл арада ДНҚ тікелей әрекет жасамайды, әр түрлі РНҚ-ны қатыстырып әрекет жасайды. РНҚ молекуласы тұқым қуалайтын белгілерді ұрпақтан-ұрпаққа беруге көмектеседі және ДНҚ құрамына салынған гене-тикалык мәліметтерді жүзеге асыруға қатысады.
№ 33 емтихан билеті