1.Клетканың кіші кұрам бөліктері.

Жасуша - тірі организм дердің (вирустардан бас қа) құрылымының ең қара пайым бөлігі, құрылысы мен тіршілігінің негізі; жеке тіршілік ете алатын қарапайым тірі жүйе. ЖА СУШA - дегеніміз төрт тірі обьектінің бас элемен тарлық бірлігі. Тірі органи змдердің құрамына кіре тін клеткаларды екі топқа бөлуге болады. Ядро қаба ты болмайтын прокариот тар, ядро қабаты болатын эукариоттар, бұған жану армен өсімдік клеткалары жатады. ЦИТОПЛАЗМА. Цито плазма - плазмалық мемб рана арқылы бөлінген кл етканың қоймалжың ішкі ортасы табылады. Ол орга низм тіршілігіне қажет ті органоидтар гиалоплаз ма және матрица деп ата латын массадан тұрады. Гиалоплазма /грекше hy agos - әйнек немесе плаз ма/ цитоплазманың негізгі түссіз күрделі қоймалжың жүйесі, цитоплазманың түп негізі. Гиалоплазма ның құрамына еріген ақу ыз, еріген РНҚ, полисахар идтер, липидтер болады. гиалопдазма арқылы амин қышқылдары, май қыш қылдары, АТФ-ты тасым алдаушылар, нуклеоид тер, қанттар және бейорга никалық иондар тасымал данады.

Митохондрия – пішіні таяқша немесе түйіршік тәрізді ұзындығы 5-7 мкм, ені 0,5 – 1 мкм. Митохонд рия клеткадан ішіндегі ци топлазмадан 2 мембрана дан бөлінген сыртқы мемб раналары тегіс, мембрана да кристалдар деп атала тын қатпарлар болады. Митохондрияның ішкі ор тасы матрикс деп атала ды. Митохондрияның әр бөлігінде арнайы фермент тер болады. Сыртқы мемб рамада майлы қышқылда ыдырататын ферменттер мен мыс; аминооксидоза ацимо-синтаза болады. Митохондрияның бас қасиеті АТФ синтезі. Ішкі мембрананың белоктың 20-25% - ін тыныс алатын ферменттерге келеді. Мат рикс тәрізді структура. Олардың құрамына 50% белок кіреді. РИБОСОМАЛАР – негі зінен эндоплазмал ық тop және ядро қаб ықшасы ның сыртқы қабатында ор наласқан шағын денелер. Химиялық құрамы белок тан және РНК – ның қаты суында белок синтезі жү реді. Әр рибосома екі субьединицадан құралған. Біреуінің мөлшері 12х15 нм, екіншісінікі 8х15 нм. Белоктың синтезі жүрген кезеңде екі субьединица дан матрикалық РНК мен байланысады /т РНК/. Әдетте ол ортада магний дің иондары болған кезде жүретін РНК – ның үстін де бірнеше рибосомалар орналасса, оларды полири босима немесе полисома деп аталады. ЯДРО – негі зінен тұқым қуалаушылық қа жауап беретін генетика лық материал жинақтала ды және ол клеткадағы тіршілік процестерін рет теуге қатысады. Пішіні жағынан әртүрлі болажы. Көбінесе дөңгелек немесе сопақша диаметрі 10-30 мкм – ден аспайды. Сырт қы жағынан ядро 2 мемб ранадан қапталған, әр мембранада өте ұқсас саңылаулар болажы. Солар арқылы ядроның ішіне макромолекулалар өте алады. электрондық микроскоппен саңылаулар ға қарағанда пораның 2 жағында екі – екіден гло була орналасады. ЭНДОПЛАЗМАЛЫҚ ТОР. Цитоплазманың ішінде бір – бірімен тығыз байланысқан түтікшелер дің, Вакольудердің, цис терналардың жиынтығы нан тұратын күрделі  жар ғақшалар жүйесі. Эндоз плазмалық тордың: 1. тү йіршікті, 2. тегіс бетті – екі түрі болады. I. Түйір шікті эндоплазмалық тордың мембранасына рибосомалар орналасады. Мембраналар протеолит тік ферменттер мен ақуыз дың синтезделу әрекетіне қатысады. Рибосомада синтезделген белок моле кулалары эндоплазмалық тордың қуысына түсіп, ол арқылы белок молекула сын клетканың қажетті жеріне тасиды. 2.Тегіс эндопзамлалық тор липидтердің гликоген нің т.б. заттардың синтез делу әрекетіне қатысады және олардың тасымалда нуын жүзеге асырады. Эндоплазмалық тор өзек шелерінің ішінде май там шылары, түйіршіктер жә не ақуыз молекулалары бо лады. Бұл тордың өзекше лері әр түрлі молекулалар ды ядродан цитоплазма ның шеткі аймақтарына немесе керісінше, цитопл азмадан ядроға тасымал дау қызметін атқарады. ГОЛЬДЖИ АППАРА ТЫ. Бұл аппарты 1898 жылы итальян ғалымы Гольджи жануар клеткасы нан тапқан. Гольджи ап параты – жануарлар, өсім діктердің жасушаларында кездеседі. Пішіні орақ, таяқша жеке денешіктер түрі де болады. құрылысы 3 бөліктер тұрады: 1 мем бранадан шектесіп, топта са орналасқан қуыстар; 2 қуыстар мен байланыса орналасқан ірі түтікше лер; 3 майда көпіршіктер. Гольджи аппраты полиса харидтер мен лимидтер дің синтезіне қатысатын ферменттер болады. олар биосинтез реакциялары ның жүрісін жеңілдетеді. Гольджи аппаратының әсерінен плазмалық мемб рана жаңарып отырады. Клетканың тіршілігіне зиянды улы заттарда сыр тқы ортаға бөліп шығара ды.

ЛИЗОСОМАЛАР – негі зінен, зукариотты клетка ларда, фагоцитозға қабі летті жануар клеткаларын да көп кездеседі. Жануар лар клеткаларындағы лизо сомаларда гидролиздеуші ферменттердің жиынтығы болады. ферменттерді, нуклеин қышқылдарын, белоктарды, полисахарид терді ыдыратады. ВАКОУЛЬДЕР – Өсімдік тер мен жануарлар клетка ларында болажы. Ваноуль – клеткалардың дамуы және ескіруі барысында цитоплазмада анық көріне бастайтын сұйықтық. Ва кульдерде ерітінді күйінде минералды тұздар, қант заттары, әр түрлі органика лық қышқылдар, пигмент тер басқа да заттар шоғыр ланады. Вакоульдер жас клеткаларда өте ұсақ бола ды, ар қартайған сайын вакоульдер бір – бірімен қосылып, ірі вакоульдерге айналады. 2. ДНҚ репликациясы және синтезі.

Кез келген клетка бөлінер алдында оның ДНҚ моле класы екі еселенеді және соның нәтижесінде ұрпақ клеткалары алғашқы ана лық клеткадағыдай ДНҚ молекуласына ие болады. Олай болса, бөлінетін клетканың ДНҚ-сы дәл өзіне ұқсас тағы бір ДНҚ молекуласын қалай жасай ды? 1940 жылы Л. Полинг пен М. Дельбрюк ген (ДНҚ) өзінше бір бейнені ң қалыбы секілді, ол қалы пқа саз балшық құйып, он ың формасын алуға, содан кейін осы формадан қал ып етіп пайдаланған алғ ашқы форманы қайтадан жасауға болады деген пікір айтқан. Уотсон мен Крик көрсеткен ДНҚ-ның еселенуінің немесе репли кациясының жүру жолы шын мәнінде Полинг пен Дельбрюктің болжамын қайталау десе де болған дай.Сонымен, ДНҚ мына дай жолмен екі еселенеді. Алғаш спиральдың екі тіз бегі бір нүктеден бастап ажырай бастайды. Сонан кейін бір-бірінен алшақ тап ажыраған әрбір тізбек тердің бойына, оларға сәй кес жаңа тізбек синтезде ліп, жаңа тізбек жасалу барысында ажыраған екі тізбекпен өзінің азоттық негіздері арқылы байла нысып, онымен өз алдына жаңа спираль құрай баст айды. Сөйтіп алғашқы ДНҚ-ның екі тізбегі тол ық ажырап болғанда, екі жаңа спираль да жасалып бітеді. Алғашқы ДНҚ тіз бегі ажырамай тұрғанын дағы екінші ескі тізбегіне толық ұқсас болады. Әри не, бұл процесті де клетка дағы ферменттер жүргізе ді. ДНҚ тізбектерінің бағыттары қарама-қарсы екені белгілі. Жұмысына өте мұқият ферменттер жаңа тізбекті тек бір бағ ытта, яғни 5'—>3' бағыт ында ғана жасайды. Олай болса, ферменттер ажыра ған тізбектердің біреуінің бойымен жаңа тізбекті жо ғарыдан төмен қарай, ал екіншісінің бойымен төм еннен жоғары қарай синт ездейді. Ең қызығы жаңа тізбектер үздіксіз жасал майды, ескі тізбектің бой ында бірінен кейін бірі ша ғын ДНҚ фрагменттері пайда болып отырады. Он дай фрагменттердің ұзын дығы қарапайым бактерия ларда 200 нуклеотидтен тұрса, күрделі организмд ерде ол 2000-ға жуық. Ос ындай фрагменттерді ал ғаш байқаған жапон ғалы мы Р. Оказаки, сондықтан оларды оказаки фрагмент тері деп атайды.Ал Г. Сте нт ДНҚ-ның екі еселенуі нің үш түрін ұсынды: 1) консервативтік (лат. "конс ервативус" - сақтаушы, негізгі қалпын сақтау) еселенуде ұрпақтың ДНҚ-ларда аналық ДНҚ-ның материалы болмайды; 2) жартылай консервативтік түрінде ДНҚ-ның жаңа молекуласының бір тізбе гі аналық ДНҚ-дан болса, екіншісі - жаңадан құрыл ған тізбек; 3) дисперсия лық (лат. "дисперсис" - шашырау, бытыраңқы) түрінде аналық ДНҚ-ның материалы кездейсоқ ша шырап жаңа ДНҚ молеку ласында орын алады.Со нымен, ДНҚ-ның еселенуі оның тізбектерінің ажыра уынан басталады дедік. Ол тізбектерді геликаза (хеликс - спираль) – дезок сирибонуклеаза фермент тері - ДНҚ молекуласы ның бойымен екі бағытта жоғары және төмен ажыра тады. Нуклеотидтер жұп тарымен ДНҚ-ның шиыр шықты тізбегінің арасын дағы сутегінің байланыс тары молекуланың бір жақ шетінде бірте-бірте үзіле бастайды және (ДНҚ ) тізбектердің екеуі де бірі нен бірі босай отырып, жазылады. Осылайша жа зылған тізбек, өзінің қосы лыстарын оське тік "қоя" отырып, дезоксирибоза және фосфор қышқылы ның қалдықтары арасында байланыстар арқылы ұста лып тұрады. Қоршаған ор тадан клеткада жинақтал ған бос нуклеотидтер бар, олар ДНҚ-ның жазылған тізбегінің бос қосылыста рымен реакцияға түсе ала ды. Бірақ әр қосылысқа бір жұп, "толықтыра түсе тін" нуклеотид қана жуық тап, жалғаса алады. Бұл жазылған тізбекке басқа, ДНҚ-ның жетіспейтін тізбегі жалғаса бастайды деген сөз. Осы процестер дің нәтижесінде ДНҚ-ның екі молекуласы пайда бо лады. Олардың әрқайсы сында қайтадан жинақтал ған молекуламен толық тырылған аналық молеку ланың жартысы болады. Сонымен туынды молеку лалар ДНҚ-ның аналық молекуласына мейлінше ұқсас келеді. Мұнда генет икалық материалдың құра мы да сақталады. Тізбект ердің ажырауы мен қосы луы ферменттердің ықпал ымен жүреді. Ажыраған тізбектерде оказаки фраг менттері жасала бастай ды. Әр фрагмент он шақ ты нуклеотидтен тұратын РНҚ тізбегінен басталады. ДНҚ тізбегінің бойымен РНҚ түріндегі жаңа тізб екті праймаза (РНҚ – пол имераза) ферменті ғана бастай алады. Тізбекті бас таған РНҚ бөлшегінен ары қарай "ДНҚ – полим ераза-3" деген фермент ажыраған ДНҚ бөлігіне сәйкес етіп оказаки фраг менттерін синтездейді. Содан кейін басқа "ДНҚ - полимераза - 1" ферменті фрагменттердің бастаушы сы болған әлгі РНҚ тізбе гін ыдыратып жібереді. Енді кезек "ДНҚ - лигаза" деген ферментке келеді. Ол оказаки фрагменттері нің арасын ескі ажыраған тізбекке сәйкес етіп иукле отидтермен толтырады. Ең соңында "ДНҚ поли мераза-2" ферменті көп теген ферменттердің бірі гуінен пайда болған жаңа тізбектің нуклеотидтері нің ескі тізбегімен сәйкес келетіндігін тексерді. Егер кандай да бір нуклеотид өз орнында тұрмаса соңғы аталған фермент оны кесіп алып тастап, оның орнына тиісті нуклеотидті қояды 3. Белок синтезінің реттелуі.

Белоктардың синтезделуі негізінен екі кезеңнен тұ рады: 1. Ядролық кезең немесе транскрипция. Мұнда ДНҚ қос тізбегінің біреуі нің комплементарлы көш ірмесі болып табылатын и-РНҚ синтезі жүреді. Осы жолмен синтезделген и-РНҚ әрі қарай синтезде летін белоктың негізі бол ып табылады. 2. Цитоплазмалық кезең яғни трансляция. Цитоп лазмада 4 әріптік генетика лық информацияның трип леттік кодтың көмегімен 20 әріптік амин қышқылда рынан тұратын белоктың тізбегіне айналу процесі жүреді. Сонымен бірге онда белоктардың үшін ші, төртінші реттік құры лысының кеңістікте орын алуы және олардың клет ка метаболизміне тікелей қатынасуына мүмкіндік туады. Осы айтылған әрбір кезеңге қажет өзінің ферменттері, факторлары, индукторларымен тежеу шілері болады. Клеткасыз жүйелер тіршілігін зерт теу осы факторларды ашуға мүмкіндік туғызды. Бұл қандай факторлар? 1. Белоктардың синтезі ри босомада жүреді; 2. Белоктардың синтезі үшін қажет энергия АТФ және ГТФ арқылы қамта масыз етіледі, айта кету керек, бір пептидтік байла ныс түзілу үшін 4 макроэр гтік қосылыс қажет; 3. 20-ға жуық амин қышқ ылдары; 4. 20-дан астам аминоацил - т-РНҚ синтетаза ферменті; 5. 20-ға жуық т-РНҚ; 6. Мg2+ ионы, конц 5-8 тМ қажет.

Белок синтезі - өте күрде лі процесс. Белок синтезі нің негізінде жатқан мо лекулалық процестер өте күрделі. Олардың көпші лігі жазылып суреттелген мен толық мазмұнын, ай талық транскрипция, ре парация және ДНҚ-ның репликациясы тәрізді тү сіндіру әзір мүмкін емес. Мысалы, белок синтезінде РНҚ молекулаларының кез келген бір класы емес, үш класы (иРНҚ, тРНҚ және рРНҚ) қатысады, бірақ неге бұлай болаты ны айқын түсінікті емес. Сондықтан белок синте зінің егжей-тегжей негізі нен, әліде белгілі бір теор ияда жалпыланбаған жал аң факты ретінде қабылда уымыз керек.Белок син тезінің процесінде басты агент ролін тРНҚ молеку лалары атқарады. Оларға полимеризацияланбай тұрып, яғни полипептид терге бірікпей тұрып, ам ин қышқылдары жалғаса ды. тРНҚ-ның молекула сына карбоксилдік ұшы мен қосыла отырып, амин қышқылдары белсенді түрде энергияға бай түрге айнала ды, ол өз бетімен пептидтік байланыс түзе алады, сөйтіп полипептид терді синтездеуге мүмкін дік туады. Бұл белсенділік процесі - белок синтезіне қажетті кезең, себебі бос амин қышқылдары поли пептидтік тізбекке тікелей жалғаса алмайды. Өсіп келе жатқан полипептид тік тізбекке дәл сол амин қышқылы қосылуы керек тігі амин қышқылына бай ланысты емес, оны тіркеп алған тРНҚ молекуласына тәуелді. Мұны бір ерекше әсем тәжірибенің көмегі мен анықтауға мүмкін бол ды, онда ерекше тРНҚ-ға жалғанған амин қышқыл ын химиялық әдіспен бас қа амин қышқылына (цис теинді аланинге) айнал дырған. Кейін мұндай бу дан молекулалар клетка сыз жүйеде жұмыс істеген де, дұрыс емес амин қыш қылы белок тізбегіне сол тРНҚ "қызмет" жасағанда үнемі қосылып отырған. Кодты табысты шешу үш ін қалыпты жағдайда бел сендірілген амин қышқы лы мен оған сәйкес тРНҚ молекуласының әрекетте су механизмнің дәлдігіне байланысты. иРНҚ-ны сәтті шешу үшін кодонда ғы негіздермен тРНҚ мо лекуласындағы антико дондар дәл жұптасуы қажет.

№ 3 емтихан билеті