1.Ферменттер, олардың биологиялық ролі, құрылымы және классификациясы.

клеткадағы биология лық ролі:

1.Ферменттер-клеткадағы химиялық реакцияларды жылдамдататын биология лық белсенді органикалық заттар. Кез келеген хим иялық реакциялардың жылдамдығы химиялық заттардың қасиетіне, олар дың концентрациясына, ортаның температурасына байланысты.

2.Клеткадағы химиялық реакциялардың ерекшелік тері – ферменттер деген биологиялық катализатор лардың қатысуымен өте жоғарыы жылдамдығы. 3.Ферменттердің химия лық табиғаты.Ақуыздар-ферменттердің міндетті құрамдас бөлігі. Барлық ферменттер-белоктар, бірақ белоктар фермент тер емес.

4.Ферменттің әсер ету механизмі. Химиялық реакциялардың ең басты шарты-реакцияға қатысатын молекулалар дың тығыз жақындасуы . Фермент құрылымының бұзылуы-оның катализдік қасиеттерінің жойылуы ның себебі.

Ферменттер бұл – күрделі органикалық молекулалар. Егер химиялық формуласын жазатын болсақ, мысалға, ұйқы безінің ферментін, оданда сандық мағынасы мынадай болады С1130Н1783О356N308S1

Басқа ақуыздар сияқты, ферменттер де біоіншілік, екіншілік, үшіншілік және төртіншілік құрылыммен сипатталады:

-біріншілік құрылымы – бұл пептидтік байланыстармен қосылған аминқышқылдардың реттк тізбегі;

-екіншілік құрылымы – полипептидтік тізбектің коныормациясын спираль түрінде СО- және NH- топтары арасындағы сутектік байланыстармен біріктіріп реттейді;

-үшіншілік құрылымы – бұл фермент млекуласының гидрофобтық ядроның түзілуімен полипептидті тізбектің глобулаға жиналуы. Оны химиялық байланыстардың тбарлық түрлерін тұрақтандырады. Коваленттік байланыстар – пептидтік және дисульфидтік; әлсіз – сутектік, гидрофобтық және электростатикалық.

-Төртіншілік құрылымы – бұл екі немесе бірнеше глобулярлық бірліктердің шоғырлануы (ассосация) нәтижесінде түзіледі.

Күрделі ферментте белоктық бөлікті (апофермент) және белокты емес компонентті (простетикалық топ, кофермент, кофактор) өледі. Ферменттің белоктық бөлігінде активті орталық – бұл субстратпен спецификалық байланысқан полярлы емес химиялық топтардың жиынтығы. Оның, полипептидтің басқа бөліктерінен айыратын топографиялық шекаралары болмайды. Активті орталықтарда, протондардың донрлы (-СООН, -NH3, -SH) немесе акйепторлары (СОО, -NН2, -S) болып табылатын ерекшеленген аминқышқылдардың қалдықтары орналасқан.

Классификациясы;

Қазіргі заманғы фермент тер классификациясы ар найы халықаралық Биохи миялық Одақ Комиссиясы мен әзірленген және “Но менклатура ферментов” атты кітапта жазылып, 1996 жылы орысша аудар масы шықты. Классифи кация негізінде үш ереже жатыр: а) катализденетін реакциялар түріне байла нысты  барлық фермент тер 6 класқа бөлінеді.     

1-класс – Оксидоредукта залар –  тотығу – тотық сыздану  реакцияларына жауапты

2–класс–Трансферазалар-химиялық топтардың бір субстраттан екіншісіне тасмалдауын катализдейді (мысалы, моносахариттер ді, амин қышқылдарын, фосфор қышқылдарын және т.б ). Бұл класқа протеинкиназа, ацетилтр ансфераза, фосфотрансфе раза және т.б жатады.

3–класс–Гидролазалар субстраттың  химиялық қосылыстарын судың қатысуымен гидролиздей ді, ыдыратады. Бұл реак циялар теңдеуі:

RR1 + HOH → R – OH + R1 – H1; ( Амилазалар, протиназалар, лиазалар )  субстратқа химиялық топтардың ажыратуын немесе қосылуын катализ дейді ( аспартаза, фемира за  және т.б).

4–класс–Лиазалар–2 бай ланыс түзу арқылы субс траттан  белгілі бір топт тарды гидролитикалық емес ажырату реакциясын катализдейтін ферменттер немесе 2 байланыс үзілген жерден топтарды бірікті ру реакцияларын (мыса лы, H2O , NH3, және т.б) ажыратады.

5–класс–Изоимеразалар–субстраттың бір молекула сы ішінде құрылымдық өзгерістерді атқарады не месе изомерациялайды (глюкозоизомераза, три озофосфатимомераза жә не т.б )

6–класс–Лигазалар (синтетаза)-энергия  жұм сап қарапайым  қосылыс тардан күрделі қосылыс тарды синтездейді ( ДНҚ-геназа, аспарагин синтета за, пируваткиназа және т.б )б) әрбір фермент ке  жүйелік атау беріледі, онда субстрат атауы, ка тализденетін  реакция  түрі, және “аза” жалғауы  жал ғанады. Сондықтан  фер менттер атауының  екі  ж үйесі қалыптасты.  

в) әрбір ферментке төрт мәнді цифр беріледі. Бірін ші сан ферменттер клас ын, екіншісі класс тармағ ын, үшінші – клас  тарма ғының  тармақшасын, төр тіншісі – тармақшадағы ферменттің  реттік нөме рін білдіреді.