№ 1 емтихан билеті

1.Молекулярлық биоло гия пәнінің мақсаты және міндеттері.

Молекулалық биоло гия – тіршілік құбылыста рының молекулалық не гіздері туралы ғылым;  генетика, биохимия және биофизика ғылымдарымен тығыз байланысты. 

Молекулалық биоло гиягенетика  және  цитология аралығында пай да  болған білім саласы. Молекулалық биология нуклеин қышқылдары мен ақуыздардың  құрлысы мен қасиеттерін, қалып тық синтездерді, генети калық материалдардың құрылымы мен қызмет атқаруын, сонымен қатар жасушалардың  құрылысымен қызметін, жасуша лардың өсу, даму, бөліну және тіршілігін  жою про цестерінің молекулалық негіздерін зерттейді.Молекулалық биологияны оқытудың интеграциялық бағыты жасушалардың құрлысы мен қызметінің, гендер экспрессиясының реттелуі мен қалыптық синтездердің, сигнал өткізудің молекулалық негіздерін түсінуге мүм кіндік береді. Бұл  өз  ке зегінде тіршіліктің  қалып ты процесстерін, соны мен  бірге көптеген  ауру лардың себебі  болып  та былатын оның  бұзылыс тарын,  соның ішінде медицина лық  генетика ның  мәнін  құрайтын  гендер  мен  хромосомалардағы  мутациялармен  байланысты тұқым қуалайт ын  ауруларды түсінуге қажет. Бұл биохимия, гистология, физиология, патологиялық физиоло гия, микробиология  және фармакологияны оқып білу үшін  теориялық базаны қалыптастырады. Мақсаты:ағза қызметінің негізгі молекулалық-гене тикалық және жасушалық механизмдері, генетика ның  және  экогенетиканың негіздері, олардың тұрғындардың  денсаулығын  сақтаудағы  рөлі  туралы қазіргі заманға сай білімді қалыптастыру. Міндеттері: 1.адамның   өмір  сүру  ортасын  сауықтыру  және  гигиеналық және медико-профилактикалық  шараларды  жүргізу үшін ағза ның қалыпты және пато логиялық жағдайдағы қызметінің молекулалық генетикалық және жасу шалық механизмдерінің рөлі туралы түсінік  қа лыптастыру; 2.қазіргі  кездегі молекула лық - генетикалық әдістер мен технологиялардың теориялық және тәжірбие лік медицинада  қолдану ларының  негізгі принцип тері туралы түсінік қалып тастыру;  

3.аса кең таралған тұқым қуалайтын және экогене тикалық ауруларға  диаг ноз  қою  және алдын алу үшін тұқым қуалайтын патологиялардың негізгі белгілерін танып білуге үйрету;  салауатты  өмір  сүру  және  қоршаған  ортаны  қорғау  принциптерін  жүзеге  асыру  үшін моле кулалық –генетикалық зерттеулерді  жүргізудің  этикалық, құқықтық   жә не  гигиеналық  нормалары жайлы түсінік беру. 2. Ферменттер, олардың биологиялық рөлі және класификациясы.

Ферменттер жасушаларда синтезделіп, биохимия лық реакцияларға қатыса тын ақуыздық табиғатта ғы биокатализатор болып табылады. Фермент неме се энзим (лат. fermentum – ашу; грек. en – ішінде, zim – ашытқы; 19 ғ. Ван Гель монт ұсынған) алғашқыда ашыту үдерістерінде ан ықталған зат. Энзимоло гия – ферменттерді зерттейтін ғылым саласы. Ол басқа ғылымдармен: биология, генетика, фармакология, химиямен тығыз байла нысты.

1.Ферменттер-клеткадағы химиялық реакцияларды жылдамдататын биология лық белсенді органикалық заттар. Кез келеген хим иялық реакциялардың жылдамдығы химиялық заттардың қасиетіне, олар дың концентрациясына, ортаның температурасына байланысты.

2.Клеткадағы химиялық реакциялардың ерекшелік тері – ферменттер деген биологиялық катализатор лардың қатысуымен өте жоғарыы жылдамдығы. 3.Ферменттердің химия лық табиғаты.Ақуыздар-ферменттердің міндетті құрамдас бөлігі. Барлық ферменттер-белоктар, бірақ белоктар фермент тер емес.

4.Ферменттің әсер ету механизмі. Химиялық реакциялардың ең басты шарты-реакцияға қатысатын молекулалар дың тығыз жақындасуы . Фермент құрылымының бұзылуы-оның катализдік қасиеттерінің жойылуы ның себебі.

Классифи кация негізінде үш ереже жатыр: а) катализденетін реакциялар түріне байла нысты  барлық фермент тер 6 класқа бөлінеді.     

1-класс – Оксидоредукта залар –  тотығу – тотық сыздану  реакцияларына жауапты

2–класс–Трансферазалар-химиялық топтардың бір субстраттан екіншісіне тасмалдауын катализдейді (мысалы, моносахариттер ді, амин қышқылдарын, фосфор қышқылдарын және т.б ). Бұл класқа протеинкиназа, ацетилтр ансфераза, фосфотрансфе раза және т.б жатады.

3–класс–Гидролазалар субстраттың  химиялық қосылыстарын судың қатысуымен гидролиздей ді, ыдыратады. Бұл реак циялар теңдеуі:

RR1 + HOH → R – OH + R1 – H1; ( Амилазалар, протиназалар, лиазалар )  субстратқа химиялық топтардың ажыратуын немесе қосылуын катализ дейді ( аспартаза, фемира за  және т.б).

4–класс–Лиазалар–2 бай ланыс түзу арқылы субс траттан  белгілі бір топт тарды гидролитикалық емес ажырату реакциясын катализдейтін ферменттер немесе 2 байланыс үзілген жерден топтарды бірікті ру реакцияларын (мыса лы, H2O , NH3, және т.б) ажыратады.

5–класс–Изоимеразалар–субстраттың бір молекула сы ішінде құрылымдық өзгерістерді атқарады не месе изомерациялайды (глюкозоизомераза, три озофосфатимомераза жә не т.б )

6–класс–Лигазалар (синтетаза)-энергия  жұм сап қарапайым  қосылыс тардан күрделі қосылыс тарды синтездейді ( ДНҚ-геназа, аспарагин синтета за, пируваткиназа және т.б )б) әрбір фермент ке  жүйелік атау беріледі, онда субстрат атауы, ка тализденетін  реакция  түрі, және “аза” жалғауы  жал ғанады. Сондықтан  фер менттер атауының  екі  ж үйесі қалыптасты.  

в) әрбір ферментке төрт мәнді цифр беріледі. Бірін ші сан ферменттер клас ын, екіншісі класс тармағ ын, үшінші – клас  тарма ғының  тармақшасын, төр тіншісі – тармақшадағы ферменттің  реттік нөме рін білдіреді.

3. РНҚ-ның түрлері, ол арға жалпы сипаттама.

Рибонуклеин қышқылы (РНҚ) — жоғары молеку лалық байланыс; нуклеин қышқылдарының типі. Та биғатта кеңінен таралған. РНҚ-ның көмірсу бөлігін де рибоза қанты, ал азот ты негіздері ретінде аде нин, гуанин, цитозин және урацил болады.

Рибонуклеин қышқылда ры рибосомалық (рРНҚ), ақпараттық (аРНҚ) және тасымалдаушы (тРНҚ) болып бөлінеді. Рибо нуклеин қышқылы тізбегі бірнеше ондаған нуклео тидтерден бірнеше мыңда ған нуклеотидтерге дейін созылатын біржіпшелі по линуклеотидтерден тұрады. Организмде РНҚ ақу ыздармен кешенді байла нысқан рибонуклеотидтер түрінде болады. РНҚ гене тикалық ақпараттың жүзе ге асуы мен ақуыз синтезі не қатысып, барлық тірі организмдерде аса маңыз ды биологиялық рөл атқа рады. Көптеген вирустар да РНҚ-н жалғыз нуклеин ді компонент (құраушы) құрайды. Осындай РНҚ вирустарда РНҚ биосинте зімен қатар ДНҚ биосин тезінде де матрица рөлін атқара алады (кері транс криптаза). Бактериялар, өсімдіктер және жануарлар жасушаларында құрылы мы, метаболизмі және биол. қызметтері әр түрлі РНҚ типтері кездеседі. Мысалы, рРНҚ рибосома ның құрамына еніп, жасу шадағы РНҚ-ның негізгі массасын құрайды және көлемі, құрылымы түрлі организмдерде әр түрлі болады. Клеткада негізі нен рРНҚ-да ақуыздың биосинтезі жүреді; тРНҚ жасушада амин қышқыл дары қалдықтарын жалғас тырып алып, оны ақуыз синтезі өтіп жатқан жерге тасымалдайды. Әрбір амин қышқылының өзіне сай арнайы тРНҚ (әдетте бірнеше) болады. Барлық тРНҚ жоңышқа жапыра ғына ұқсас макромолеку лалы құрылымға ие. Олар дың рибосомаға және аРНҚ-на жабысатын, үш нуклеотидтен тұратын (антикодон) және амин қышқылы қалдығын жал ғастыратын аймақтары бар. РНҚ-ның барлық түрлері жасушада ДНІ матрицасында синтезде леді, соның нәтижесінде ДНҚ-ндағы дезоксирибо нуклеотидтер тізбегінде комплементарлы рибонук леотидтер тізбегі құрасты рылады, мұны транскрип ция процесі деп атайды. Клетка ядросында матриц. РНҚ-ның (мРНҚ) баста масы болып келетін алып молекулалар табылған, олардың көп бөлігі ядрода ыдырайды да, аз бөлігі ци топлазмаға өтіп, нағыз мРНҚ-ын құрайды.

№ 2 емтихан билеті