14.3. Бордетеллалар

Бордетеллалар - адам және кейбір жануарлардың тыныс алу жолдарында орналасатын үсақ, гра теріс бактериялар. Адамға патогенді түрлері Вогсіеіеііа регіиззіз, Вогсіегеііа рагарегіиззіз.

14.3.1. Көкжөтел және паракөкжөтел қоздыргыштары

Кокжөтел - Вогсіеіеііа регіиззіз қоздыратын, үстамалы спазматикалық жотелмен сипатталать жүқпалы ауру. Көбінесе мектепке дейінгі балаларда жиі кездеседі. Ауру қоздырғышы 1900 жылы а; адамның қағырынан табылды, ал 1906 жылы Борде мен О. Жангу көкжөтел қоздырғышының таза дақы бөліп алып, негізгі қасиеттерін анықтаған.

Таксономиясы.

Туыстастыгы: Вогсіеіеііа.

Түлері: Вогсіеіеііа регГиззіз, Вогсіеіеііа рагарегіиззіз.

Морфологиясы мен тинкториалдық қасиеттері. Вогсіеіеііа реііиззіз - ұсақ, сопақша, грам тері ұшы жұмырланған таяқшалар (коккобактериялар). Спорасы, талшығы жоқ, микрокапсулатүзеді. Толуон көгімен бояғанда бордетеллалар құрамында метахромазиялық боялатын, биполярлы орналасқан дәнде (липоидтар) анықталады. Кейбір түрлері (В. Ьгопсһіозерііса, В. ауіит, В. һіпгіі, В. ігетаіит) 37°С температурада қозғалғыштыққа ие болады.

Дақылдандыру. Вогсіеіеііа регіиззіз - облигатты аэроб, өсу үшін қолайлы температурада - 37°С, р^т - 7,2, 3-7 тәулікте өседі; қоректік орталарға өте талғамды, қоректік орталар құрамында міндетті түрде сорбенттер болу қажет (қан, белсенділігі жоғары көмір, альбумин), себебі бүл бактериялар метаболизм нәтижесінде қанықпаған май қышқылдарын, Н₂0₂ метал иондарын, коллоидты күкірт, сульфиттер бөлігі өздерінің өсуіне кедергі жасайды. Борде-Жангу (қан қосылған картоп-глицеринді агар) ортасында өседі, онда олар қара түсті сынап тамшылары тәрізді, шамалы гемолиз беретін колониялар түзеді, және казеинді- көмірлі агарда сұр крем түсіне ұқсас колониялар түзеді. Бордетеллалардың басқа түрлері (Вогсіеіеіі рагарегіиззіз, Вогёеіеііа Ьгопсһізерііса, Вогсіеіеііа ауіит) қарапайым қоректік орталарда осе алады, 24-48 сағат инкубациялаудан кёйін көзге көрінетін колониялар түзеді.

Бордетеллалар К-8-трансформациясымен сипатталады. Аурудан алғаш бөлінген дақыл - 8-пішінді, вирулентті, токсин түзетін (ІУ-фазада) қасиеттерге ие. Қоректік орталарда көп пассаж (бірнеше рет сепкенде) жасау нәтижесінде бордетеллалар авирулентті К-пішіндіге (ІІ-фазадан) өтеді, Осы жағдайда аралық кезеңдерден өтеді (II және III фазалар).

Ферменттік белсенділігі. ВогсІеІеІІа регіиззіз биохимиялық инертті немесе белсенділігі жоқ(14.12.- кесте).

ІСесте 14.12.

Бордетелла түрлерінің дифференциациясы

Белгілері	Микроорганизмдердін түрлері
	В. регһі$5І5	В. рагарег-	В. Ьгопсһі- верііса	В.аүіит
Козғалғыштығы	-	-	+	+
Борде-Жангу ортада өсу уақыты, (тәулік)	3-6	2-3	1-2	1-2
ЕПА-да өсуі	-	+	+	+
Пигмент тузуі	-	+	-	-/+
Биохимиялык белсенділігі: Урезаға тест Оксидазаға тест		+
Нитраттың нитритке	+	-	+	+
тотыксыздануы Каталазаға тест			+
	+	+	+	+
Патогенді факторлары: Пертуссис-токсин Жасушадан тыс	+ '	-	-	-
аденилатциклаза	+	+	+	-
Трахеялық цитотоксин	+	+	+	+

Антигендік қасиеті. Бордетеллалар термостабильді туыстастық арнайылыгы бар О-антигенге ие, ~артек 8-пішінді түрлеріне тән. Бордетеллалардың беткейлік термолабилді 14 капсулалық антигендері ықгалған. Вогсіеіеііа регіиззіз міндетті түрде 1-6 факторларға ие, оның ішінде 2,3,4,5,6 факторлары әр іі күрамдаста болады. Сонымен қатар барлық бордетеллаларға тән жалпы 7-факторы белгілі. Олардың песімді тәуелділігіне қарай ВогсЗеГеІіа реііиззіз-тің серологиялық варианттарын ажыратады. 14-фактор огсіеіеііа рагарегіиззіз-ке, ал 12-фактор - ВогсіеіеІІа Ьгопсһізерііса-ға ғана тән. Бордетеллалардың К- игендері агглютинациялық реакция арқылы анықталады, соған байланысты оларды агглютиногендер "патайды. Бүл реакция эпидемиологиялық маркерлерін анықтау мақсатында жүргізіледі. Авирулентті -пішінді бордетеллалардың капсуласы жойылғанда, олар иммунды К-сарысуларымен агглютинациялан- іы. Вируленттік қасиеті бар, гемолиз тудыратын және токсин түзу қасиеттерінің жойылуы екі механизм рқылы іске асады: 1. Фенотиптік (модификациялық) өзгеріс Вогсіеіеііа регіизвіз-тің қолайсыз жағдайда всуі нәтижесінде пайда болады (25 - 28° С температурада немесе М§80₄ бар жағдайда өсуі). 2. Генотиптік езгерістер (мутациялар) нәтижесінде адамның ағзасынан тыс орналасқан жағдайда жаңа авируленттік қоздырғыштың фазалары пайда болады (II, III, IV фазалары).

Патогенділік факторлары. ВогсіеіеІІа регіиззіз қызба тудыратын эндотоксин, антифагоцитарлық белсенділікке ие және лимфоцитозды күшейтетін ақуызды токсин (пертуссис-токсин), тамырдың іөткізгішгігін жоғарылататын, гистамин-сенсибилизациялық әсер ететін, эпителиалды жасушалардың жойылуын тудыратын агрессиялық ферменттерді бөледі: 1. Филаментозды гемагглютинин - тыныс алу жшіы эпителиінің жасуша мембранасының гликолипидімен және басқа полиморфты-ядролық лейкоциттің беткейлі гликопротеинді рецепторымен байланысып, фагоцитозды тудырады. 2. Көкжөтелдік токсин (пертуссис токсин) - пертуссиннің 1-ші суббірлігі фагоциттъ^м?

V. Пёртуссиннің 2-ші суббірлігі - тыныс жолдарының беткейлі жасушаларымен байланысады. ертусиннің 3-ші суббірлігі - фагоциттердің беткейлі ганглиозидтерімен байланысады. 3. Пили және пертактин - тыныс алу жолдарының жыпылық эпителиіне жабысуын (адгезия) қамтамасыз етеді. 4. Аденилатциклаза - фагоциттердің киллинг-белсенділігін және моноциттердің көшуін басады. 5. Дерма- тонекротоксин - теріні зақымдайды және зертханалық жануарларға леталды фактор болып келеді. 6. Кеңір-ІСесте 14.12.

Бордетелла түрлерінің дифференциациясы

Белгілері	Микроорганизмдердің түрлері
	В. регіияхія	В. рагарег- ІІІ55І5	В. Ьгопсһі- херііса	В.аүіиш
Қозгалғыштығы	-	-	+	+
Борде-Жангу ортада өсу уақыты, (тәулік)	3-6	2-3	1-2	1-2
ЕПА-да өсуі	-	+	+	+
Пигмент түзуі	-	+	-	-/+
Биохимиялық белсенділігі:
Урезаға тест Оксидазаға тест		+
Нитраттың нитритке	+	-	+	+
тотыксыздануы Каталазаға тест			+
	+	+	+	+
Патогенді факторлары: Пертуссис-токсин Жасушадан тыс	+ '	-	-	-
аденилатциклаза	+	+	+	-
Трахеялық цитотоксин	+	+	+	+

Антигендік қасиеті. Бордетеллалар термостабильді туыстастық арнайылығы бар О-антигенге ие, >тек 8-пішінді түрлеріне тән. Бордетеллалардың беткейлік термолабилді 14 капсулалық антигендері қталған. Вогсіеіеііа регіиззіз міндетті түрде 1-6 факторларға ие, оның ішінде 2, 3,4, 5, 6 факторлары әр гсі күрамдаста болады. Сонымен қатар барлық бордетеллаларға тән жалпы 7-факторы белгілі. Олардың лесімді тәуелділігіне қарай Вогсіеіеііа регіиззіз-тің серологиялық вариантгарын ажыратады. 14-фактор гёеіеііа рагарейиззіз-ке, ал 12-фактор - Вогёеіеііа Ьгопсһізерііса-ға ғана тән. Бордетеллалардың К- игендері агглютинациялық реакция арқылы анықталады, соған байланысты оларды агглютиногендер ~п атайды. Бүл реакция эпидемиологиялық маркерлерін анықтау мақсатында жүргізіледі. Авирулентті -пішінді бордетеллалардың капсуласы жойылғанда, олар иммунды К-сарысуларымен агглютинациялан- цы. Вируленттік қасиеті бар, гемолиз тудыратын және токсин түзу қасиеттерініңжойылуы екі механизм қылы іске асады: 1. Фенотиптік (модификациялық) озгеріс ВогсІеіеІІа регіиззіз-тің қолайсыз жағдайда уі нәтижесінде пайда болады (25 - 28° С температурада немесе М§80₄ бар жағдайда өсуі). 2. Генотиптік сгерістер (мутациялар) нәтижесінде адамның ағзасынан тыс орналасқан жағдайда жаңа авируленттік қоздырғыштын фазалары пайда болады (II, III, IV фазалары).

Патогенділік факторлары. Вогсіеіеііа регіиззіз қызба тудыратын эндотоксин, антифагоцитарлық белсенділікке ие және лимфоцитозды күшейтетін ақуызды токсин (пертуссис-токсин), тамырдың кізгіштігін жоғарылататын, гистамин-сенсибилизациялық әсер ететін, эпителиалды жасушалардың жойылуын тудыратын агрессиялық ферменттерді боледі: 1. Филаментозды гемагглютинин - тыныс алу жолы эпителиінің жасуша мембранасының гликолипидімен және басқа полиморфты-ядролық лейкоциттің беткейлі гликопротеинді рецепторымен байланысып, фагоцитозды тудырады. 2. Көкжөтелдік токсин (пертуссистоксин) - пертуссиннің 1-ші суббірлігі фагоциттердің белсенділігінжәне моноциттердің көшуін басады. Пертуссиннің 2-ші суббірлігі - тыныс жолдарының беткейлі жасушаларымен байланысады. Пертусиннің 3-ші суббірлігі - фагоциттердің беткейлі ганглиозидтерімен байланысады. 3. Пили және пертактин - тыныс алу жолдарының жыпылық әпителиіне жабысуын (адгезия) қамтамасыз етеді. 4. Аденилатциклаза - фагоциттердің киллинг-белсенділігін және моноциттердің көшуін басады. 5. Дерма- тонекротоксин - теріні зақымдайды және зертханалықжануарларға леталды фактор болып келеді. 6. Кеңір- дектік цитотоксин - тыныс жолдарының кірпікшелі жасушаларын бұзатын пептидогликанның бөлшег интерлейкин-1 іске асырылуын күшейтеді (қызба). 7. Эндотоксин (липополисахарид) - комплеме белсендіреді және цитокиннің бөлінуін күшейтеді.

Бактериялардың адгезиясына гемагглютинин, сыртқы мембрананың ақуызы және пили қатысады.

Резистенттілігі. Көкжөтел қоздыргышы қоршаган ортаға өте төзімсіз. В. регіиззіз суыққа сезімта кепкен қақырықта бірнеше сағатта өледі. Ультракүлгін сәулелерге, дезинфекциялық ертінділерге жән" жоғары температураға сезімтал. 50 - 55°С қыздырғанда оларды 10-30 мин өлтіреді

Эпидемиологиясы. В. реПиззіз дақылын ақ тышқандарға интраназалды (мүрын қуысы арқыльГ енгізгенде пневмония дамиды. Көкжөтел және паракөкжотел - антропонозды аурулар; инфекция көзі ауру адам (әсіресе аурудың басында қауіпті) және тасымалдаушылар. Инфекция ауа-тамшылы жол арқыл жүғады. Ауру барлық жерде кездеседі. Аурумен мектепке дейінгі балалар жиі ауырады. Әсіресе көкжөтел емшектегі балалар сезімтал болып келеді, олар үшін ол өте қауІпті. Аурумен қыстажәне күзде жиі ауырады.

Паракөкжөтел сирек кездеседі, көкжөтелмен салыстырғанда клиникасы жеңіл өтеді.

Патогенезі. Инфекцияның ену қақпасы жоғарғы тыныс жолдары, онда катаралдық қабыну дамиды. Тыныс жолдарының рецепторларын токсинмен түрақты түрде тітіркендіру нәтижесінде жөтел пайда болады, әрі қарай тыныс алу орталығында қозу ошағы пайда болады және бейспецификалық себептермен де жөтелдің үстамалары тууы мүмкін. Жөтел үстамасының пайда болуы Вогсіеіеііа регіиззіз токсинінің ағзаны сенсибилизациялау маңыздылығымен байланысты.

Клиникалық көріністері. Жасырын кезеңі 2-14 күн. Науқастану дене қызуының аздап көтерілуімен, шамалы жөтелумен, риниттік белгілермен (түмау) көрінеді. Осыдан кейін спазмалық жөтел пайда болып, қақырық бөлінумен аяқталады. Мүндай жөтел үстамалары тәулігіне 5-тен 50-ге дейін болуы мүмкін. Науқастың жөтелі «қораздың шақыру дауысына» үқсас (французша "социеіисһе"). Ауру 2 айға дейі" созылады. Көкжотелдің жеңіл, орташа ауыр және ауыр түрлерін ажыратады.

Иммунитеті. Ауырғаннан кейінгі иммунитет түрақты, өмір бойы сақталады. Маңызды рөлді секреторлы А иммундыглобулин атқарады. Иммунитеті тек түрарнайы, сондықтан пайда болған антиденелер көкжөтел қоздырғышына ғана қарсы әсер етеді, басқа (Вогсіеіеііа рагарегіиззіз, Вогёеіеііа Ьгопсһізерііса) бордетеллалар түрлерінен қорғамайды.

Микробиологиялық диагноз қою. Зерттелетін материал - жоғарғы тыныс алу жолдарыны; шырышы. Зерттеу материалын екі жолмен алады: тампонды және жөтел пластинкасы әдістері. Екі түрлі тампонды қолданады: қүрғақ және ылғалданған. Қүрғақ тампонмен алған материалды тығыз қоректі ортаға жедел себеді, ал ылғалданған тампонмен алғанда зертханаға себуге 2-4 сағатта жеткізу керек.- Диагноз қоюдың негізгі әдісі - бактерологиялыц. Бүл әдіс бойынша тығыз қоректік орталарға - әлсіз гемоли аймағы бар, үсақ, күмбез тәрізді тегіс колониялар өсетін Борде-Жангу ортасына (картоп-глицеринді қанды; агар); сүтті - қанды агарға; үсақ сұр-крем түсті колониялар өсетін казеинді-көмірлі агарға (ККА - КУА)« себеді. Таза дақылды морфологиялық, дақылдықжәне антигендік қасиеті бойынша идентификациялайды.

Зерттеудің бірінші куні. Тамопмен алынған материалдарды бір-екі Петри табақшаларына (Борде- Жангу оргасы немесе ККА және алдын-ала пенициллин-мен немесе бициллинмен қосалқы микрофлорасын басқанортасы бар) себеді. Себілген орталарды температурасы 37°С 72 сағат инкубациялайды.

Зерттеудің төртінші күні. Табақшаларды күмәнді колонияларғазерттейді. Қоректік ортада күмәнді колонияларды байқағанда қиғаш казеинді-көміірлі агарға седеді. Колониялардан жағынды дайындап, Грам әдісімен бояп, микроскопта қарайды. Заттық шыныда агглютинация реакциясын адсорбцияланбаған арнайы түрлік сары сумен қояды. Көкжөтел және паракөкжөтел қоздырғыштарын дифференциациялау үшін уреазаға сынама, қиғаш ЕПА егеді, жартылайтығыз ортаға сеуіп қозғалғаштығын анықтайды және Симмонс ортасына себеді.

Зерттеудің бесінші-алтыншы күні. Идентификация нәтижелерін талдайды. Көкжөтел микробының сероварын анықтайды. Қорытынды жауап береді.

Бактериялардың идентификациясы үшін флюрохроммен таңбаланған Вопіеіеііа рейиззіз пен ВогсІеІеІІа рагарегіиззіз-ке қарсы антиденелерді қолдана отырып ИФР-ын (жедел диагностика) жүргізеді.спективтік диагиоз кою үшін серологиялық әдіс қолданылады: Вогсіеіеііа регіиззіз ^токсині мен лю-тиніне қарсы І§С және І§А анықтау (АР, КБР, ПГАР, ПТР).

Емдеуі. Көкжөтелдің ауыр жағдайында антибиотиктер (эритромицин, тетрациклин, левомицетин), гы гомологиялық иммунды глобулин тағайындалады. Салқын таза ауа, антигистаминді препараттар иады.

Алдын алуы. Көкжөтелге қарсы арнайы сақтандыру үшін адсорбцияланған көкжөтелді-дифтериялы- пе вакцинасын (АКДС) қолданады. Балаларға 3 айдан бастап енгізіледі. 1 жасқа дейінгі балаларға е ауру адаммен қатынаста болғандарға адамның қалыпты иммунды глобулинін енгізеді. АКДС-М ы: 1 фазадан түратын В.реЛиззіз-тің өлі дақылы, көкжөтел токсині, агглютиногені, капсулалы антиген, -риялық және сіреспелік анатоксин.

Қазіргі уақытта қүрамында тазартылған көкжөтел бордетеллаларының антигендері орналасқан - аментті гемагглютинин, пертактин, агглютиноген немесе пертуссис-анатоксині бар суббірлік чналар қолданылады (ацеллюларлы, субкорпускулярлы).