14.2.3.1.1. Наеторһііиз іпііиепгае (Афанасьев-Пфайффер таяқшасы)

Гемофилді таяқшаны алғаш рет 1891 жылы орыс бактериологы М.И. Афанасьев, 1892 жылы нем' бактериологы Р. Пфейффер түмаудан қаза болған адамдардан бөліп алған. Осыған байланысты қоздырғьг көп жылдар бойы грипп қоздырғышы деп саналып, туыстастығының аты да осы себепке байланыст¹ «инфлюенца» таяқшасы деп аталып келген (ағылшын сөзінен түмау - «іпйиепга»).

Таксономиясы.

Тұқымдастыгы: Разіеигеііасеае.

Туыстастыгы: Наеторһііиз.

Түрлері: Наеторһііиз іпЯиепгае, Наеторһііиз (іисгеуі.

Морфологиясы және тинкториалдық қасиеттері. Гемофилдер плеоморфизмге ие: үсақ, грам тері сфералық, сопақша немесе таяқша тәрізді бактериялар. Гемофилді бактериялар қозғалмайды, спор" түзбейді, пили немесе фимбриялары бар. Штамдарының бір бөлігі полисахаридті капсула түзеді. Капсул түзуі түрақты белгіге жатпайды, дегенменен оның анықталуы штамның вируленттік маркері болып табылады.

Дақылдандыру. Гемофилді бактериялар - факультативті анаэробтар, бірақ аэробты жағдайда жақс өседі. Барлық түрлері қоректік орта құрамында өсу факторлары ретінде қанды қажет етеді (X, V- факторлары). Себебі гемофилдер тыныс тізбегі ферменттерінің құрамына кіретін гемді және тотығу- тотықсыздану ферменттерінің кофакторлары болып келетін НАД (НАДФ) түзе алмайды.

Гемофилді таяқшаны өсіру үшін шоколадты агар қолданады - қоныр түстегі қанды агар (80° 15 минут қыздырған қанды агардан алады). Қыздырған кезінде гемолиз жүреді және эритроциттерден гемин және НАД болініп шығады. Наеторһііиз іпЯиепгае 8- және К-колониялар түзеді (8-К-диссоцияцияға ие). Гемофилді бактериялар «сателлит феноменімен» сипатталады, яғни осы бактериялар қанды агардағы альфа-гемолиз немесе НАД түзетін басқа бактериялар колонияларының айналасында жақсы өседі. Гемофилді бактериялар өздігімен гемолиз бермейді. Мысалы, қанды агарда 8.аигеиз тудырған гемолиз аймағында гемофилді бактериялардың ұсақ, айнала орналасқан колониялары анықталады. Капсулалы штаммдары шоколадты агарда М-колония (ылғалды, ақшыл, жарықта кемпірқосақша боялатын) немесе, диаметрі 3-4 мм болатын 8-колония (жартьшай мөлдір, Грам әдісімен бояғанда капсуласы әлсіз анықгалатын

есе байқалмайтын) түзеді. Капсуласыз штаммдары тығыз қөректік орталарда ақшыл-ақ түст: К-колония еті тегіс емес, кемпірқосақ бояуы жоқ) түзіп өседі.

Гемофилді бактериялардың идентификациясы өсу факторларының қажет-тілігіне және кейбір охимиялық тесттерге негізделген (14.11,-кесте).

Кесте 14.11.

Наеторһііив туыстастыгына жататын бактериялардың өсу факторларына қажеттілігі бойынша сипаттамасы

Түрлері	Өсу факторлаі	іынын кажеттілігі	Гемолиздеу қабілеті
	Х-фактор	У-фактор
Наеторһііиз іпЯиепгае (соның ішінде Н. іпЯиепгае ае§ур1іиз)	+	+	-
Н. рагаіпЯиепгае	-	+	-
Н. сіисгеуі	+	-	-
Н.һаетоіуіісиз	+	+	+
Н. рагаһаетоіуіісиз	-	+	+
Н.арһгорһііиз	-	-	-

Ферменттік белсенділігі. Гемофилді бактериялар-хемоорганотрофтар. Глюкозаны қышқылғадейін адыратады, нитратты нитритке дейін ауыстырады. Индол, уреаза, орнитиндекарбоксилазаны түзу қабілетіне байланысты Наешорһііиз іпЯиепгае-ны 8 биологиялық варианттарға бөледі.

Антигендік қасиеті. Наеторһііиз іпЯиепгае соматикалық О- және капсулалық полисахаридтік К-антигенге ие. К-антигені қүрылысы бойынша 6 серологиялық топқа (Питтмен, 1931ж.) бөлінеді (а, Ь, с, й, е, !)• Гемофилдердің капсулалық варианттарын «арнайы спецификалық сарысу» арқылы иммунды флюоресценция әдісі көмегімен және «капсуланың ісінуі» тесті арқылы анықтауға болады. Жоғары тыныс жолдарының қалыпты микрофлора өкілдеріне кіретін гемофилдердің капсуласы жоқ, оларды . етиптелмейтін» гемофилдер деп атайды.

Патогенділік факторлары. Наеторһііиз іпЛиепгае-ның негізгі вируленттілік факторы - капсуласы. Капсуласы бар гемофилдер (Ь типі) ауыр түрде өтетін инфекция тудырады. Гемофилді таяқшалар секреторлы аитиденелердің белсенділігін жоятын І§А-протеазасын түзуі мүмкін. Гемофилдердің пилиі және І§А- протеазасы тыныс алу жолдарының эпителийіне микроорганизмнің жабысуын және көбеюін қамтамасыз ететін маңызды факторлар. Экзотоксин түзбейді. Сыртқы мембранасының ЛПС эндотоксин қызметін атқарады және адгезиялық және инвазиялық үрдістерге қатысады.

Резистенттілігі. Бактериялар қоршаған ортаға түрақсыз, адам ағзасынан тыс жерде жылдам жойылады. Дезинфекция ертінділеріне және қыздырғанға сезімтал. Дегенмен, бетта-лактамаза түзеді, сондықтан бетга-лактамды антибиотиктерге төзімді.

Эпидемиологиясы. Наеторһііиз іпЛиепгае тек қана адамдарға патогенді. Инфекцияның көзі - ауру адам немесе бактерия тасымалдаушы. Капсуласыз варианттарының вируленттік қасиеті томен, қалыпты жағдайда балалардың жоғары тыныс алу жолдарының шырышты қабаттарында кездеседі (60-90%), ересектерде - (35%). Дегенмен, капсуласы бар Ь типті гемофилдерді симптомсыз тасымалдаушылардың • 2 %-нан бөлуге болады.

Таралу жолдары - ауа-тамшылы. Көбінесе жас балалар ауырады: пневмония, синуситтер, септицемия, менингитгер қоздырады. Сонымен қатар, иммунды тапшылыққа ие кәрі кісілер мен темекі шегетін адамдар ауырады.

Патогенезі және клиникалық көріністері. Жоғары тыныс алу жолдарына өтіп эпителийіне жабысады, соида көбейеді. Қанға өткен жағдайда, септикопиемия, септикалық артрит, эндокардит жзне іріңді менингит тудыруы мүмкін. Ь типті гемофилдері 5-7 жастағы балаларда жедел эпиглотит тудырады, сонын нәтижесінде тыныс жолдары тарылып асфиксияға әкеледі.Аурудың клиникалық белгілері зақымдану үрдісінің қандай ағзада орнала-сатынына байланыс Әсіресе гемофилдер тудырған менингиттің басқа бактериялар тудырған менингиттер клиникасын" айырмашылығы жоқ. Сондықтан, диагноз қою қоздырғышты бөліп алып, идентификациялауға негізделге

Іріңді гемофилді менингит оте күрделі асқынуларға: көздің көрмей қалуы, кереңдікк гидроцефалияға, жарыместілікке әкеледі. Әлемдік статистика мәліметтері бойынша гемофил инфекциялар (менингит, сепсис, эпиглотит) балаларды дүрыс емдемегенде 90% өлімге әкеледі.

Иммунитеті. Алты айға дейін нәрестелерді анадан алынған иммунитет қамтамасыз етеді. Ауруд кейінгі иммунитет толығымен зерттелмеген. Дегенмен, 5-6 жастағы балалардың қан сарысуында Ь ти гемофилдердің капсуласына қарсы протективті антиденелер анықталады.

Микробиологиялық диагноз қою. Тексеруге мүрын-жүтқыншақ шырышы, қан, жүлын сүйықгығ алынады. Ірінді-қабыну үрдістері кезінде - ірің зерттеледі. Микроскопиялыц әдіс толық мағлүмат бермег бірақ іріңді менингит кезінде жүлын сүйығынан жағындыны Грам әдісімен бояп зерттейді. Гемофил таяқшаларды басқа бактериялардан жедел ажырату үшін анти-Ь-антиденелердің комегі-мен жүргізілеті иммунды электрофорез, тоте иммунды флюоресценция немесе латекс-агглютинация реакциясы арқылы' типті гемофилдердің капсулалық антигені анықталады.

Бактериологиялыц әдіспен таза дақылын бөліп алып идентификациялайды. Қолданатын арна" қоректік орта - шоколадты немесе қанды агар. Наеторһііиз іпПиепгае-ны басқа грам теріс туыстастығ бактерияларынан X- және У-өсу факторларына тәуелділігі, қанды агардағы гемолиздің болмауы және бас да тесттер арқылы ажыратылады.

Емдеуі. Гемофилді таяқша тудырған инфекцияларды емдеуге бетта-лактамды антибиотикт қолданады: цефалоспориндердің III- үрпағына жататын препаратгар (цефтриаксон, цефотаксин) жә" клавулан қышқылды амоксициллин немесе бисептол.

Алдын алуы. Әртүрлі вакциналар қолданылады. Олардың қүрамында міндетті түрде КРК-антиге" (тазартылған капсулалық антиген) болу қажет. Дегенмен вакцина қолдану бактерия тасымалдаушылы қорғамайды.