14.2.1.4. Салмонеллалар (8аІтопе1Іа туыстастығы)

Салмонеллалар ЕпІегоЬасІегіасеае түқымдастығына жатады. Туыстастық атауға АҚШ ғалым Д. Сальмонның қүрметіне (1885 жылы) ие болды.

Жіктелуі мен номенклатурасы 1987 жылға дейін әртүрлі ғалымдармен өзгертіліп, қарастырыл

келді.

Іш сүзегі мен А және В парасүзектері - сәйкесінше 8а1топе11а Іурһі, 8а1топе11а рагаіурһі, 8а1топе11 зсһойтиеііегі тудыратын жүқпалы аурулар, олардың патогенетикалық және клиникалық белгілері үқса ішектің лимфа жүйесінің зақымдалуымен, айқын интоксикациямен сипатталады.

Таксономиясы.

Туқымдастыгы: ЕпІегоЬасІегіасеае

Туыстастыгы: 8а1топе11а

Түрі: 8а1топе11а Іурһі; 8а1топе11а рагаіурһі А, В, 8

Іш сүзегі мен А және В парасүзек қоздырғыштары ЕпІегоЬасІегіасеае тұқым-дастастығына, 8а1топе11а туыстастығына жатады. Жалпы салмонеллалардың 2000-нан астам түрлері бар.

Морфологиясы мен тинкториалдық қасиеттері. Салмонеллалар оте ұсақ, грам теріс, үшЫ жұмырланған таяқшалар. Жағындыда шашыранды орналасқан. Спора түзбейді, микрокапсуласы ба' перитрихтар.

Дақылдандыру. Салмонеллалар - факультативті анаэробтар, қоректік орталарды талғамайды, 37°С температурада, рН 7,2-7,4 өседі. Элективті ортасы - өт сорпасы. Іш сүзегіне диагноз қою кезінде басқа ішек инфекциялары сияқты Эндо, Левин, висмут-сульфитті агар және т.б. өт қосылған дифференциалды» диагностикалық қоректік орталар қолданады. Тығыз қоректік орталарда К- және 8-колониялар түзеді, сұйық қоректік орталарды біркелкі лайландырады. 8-пішінді колониялары орташа көлемді (кейбір. серологиялық варианттары, мысалы З.аЬогІиз оуіз-тің колониялары өте ұсақ), тегіс, жылтыр, жартылайт мөлдір, когілдір түсті. 8а1топеІ1а зсһоШпиеІІегі-дің серологиялық варианты (8. рагаіурһі В) тығыз қорекгік ортада өскенде айналасы «білем» тәрізді кілегейлі төмпешік колония түзеді. Науқастан алынған қанды, сұйық байыту ортасы - өт сорпасына себеді, ал қосымша басқа микрофлорасы бар материалды (нәжіс, өт, несеп) - селенит сорпасына себеді. Лактозасы бар дифференциалды-диагностикалық қоректік орталарда салмонеллалар түссіз, ал висмут-сульфитті агарда - қара колониялар түзеді.

Ферменттік белсенділігі. Салмонеллалардың биохимиялық белсенділігі айтарлықгай жоғары, бірақ Е.соіі-ға қарағанда ферменттер жиынтығы аз, мысалы, лактозаны ыдыратпайды. З.іурһі белсенділігі

асүзек қоздырғыштарына қарағанда төмендеу, ол бірқатар көмірсуларды газ түзбей ыдыратады. Күкірт егін түзеді, ал индолды түзбейді.

Антигендік қасиеті. Салмонеллалардың антигендік қүрьшымы күрделі, мозайкалы, вориабельді. -және Н- антигендері немесе рецепторлары бар. Ф.Кауфман және П.Уайт салмонеллалардың антигендік' рылымы бойынша жіктелуін үсынды, оның негізіне О-антигеннің құрылымы кіреді. Топтасқан деп патын жалпы О-антиген рецепторы бар салмонеллалардың барлық түрлері бірнеше топқа біріктірілген. зіргі уақытта мүндай топтардың саны 65-ке жуық. Жіктелуде Н-антигеннің қүрылымы да көрсетілген. лмонеллалардың кейбір түрлері, соның ішінде З.іурһі беткейлі, полисахаридті Уі-антигенге ие - бүл ериялардың фагоцитозға тұрақтылығымен байланысты вируленттік антигені. Патогенділік факторлары. Салмонеллалар энтеротропты, нейротропты және пирогенді әсер беретін цотоксин түзеді. Сыртқы мембрананың ақуызы адгезивтік қасиетті, микрокапсуласы фагоцитозға ақтылығын (фагоцитті жасушаларда көбейеді) қамтамасыз етеді. Резистенттілігі. Салмонеллалар төменгі температураға тұрақты, таза суық суда бір жарым жылға ;ейін, бөлме шаңында - 80 тәуліктен 550 тәулікке дейін сақталады. Ортаның рН диапазонынан 4-9 Іралығына дейін шыдайды. Салмонеллалар шұжықта - 3 ай, тоңазытылған етте және жұмыртқада - бір .ілға, жеміс-жидектерде -5-10 тәулікке дейін сақталады. Олар тағамдық заттарда (етте, сүтте және т.б.) сақталып қоймайды, сонымен қатар көбейеді. Ал дезинфекциялық заттарға, жоғары температураға, УК- сәулелерге оте сезімтал. Қолайсыз жағдайда салмонеллалар дақылданбайтын түрге ауысуы мүмкін.

Іш сузегі, парасузек, цоздыргыштары (Заітопеііа Іурһі, 8аІтопе11а рагаіурһі В, 8., Заітопеііа рагаіурһіА). Іш сүзегі жедел антропонозды жүйелі инфекция, ағымы циклды, ащы ішектің лимфа аппаратын зақымдайды, бактериемиямен, қызба, бөртпе, организмнің жалпы улануымен сипатталады.

Іш сүзегін алғаш К.Эберт 1880 жылы өлген адамның кокбауырынан, лимфа түйінінің кесінділерінен тапқан. 1884 жылы Г. Гаффки қоздырғыштың таза дақылын бөліп алды. Рагаіурһі А - ны А. Брион мен Х.Кайзер және Рагаіурһі В - ны Г. Шоттмюллер сипаттады. Іш сүзегі мен паратифтер патогенезі, клини- калық көріністері, аурудың эпидемиологиясы бойынша ұқсас келеді. Инфекция көзі науқас адам және тасымалдаушы, олар қоздырғышты нәжіспен, несеппен, сілекеймен сыртқы ортаға шығарып отырады. Бүл инфекциялардың қоздырғыштары басқа салмонеллалар сияқгы сыртқы орта факторларына төзімді. Олар үшін қолайлы орта болып ас тағамдары (сүт, кілегей, ірімшік, ет фаршы) есеп-теледі, себебі олар ол орталарда көбейе алады. Қоздырғыш алиментарлы су т.б., түрмыстық - қатынас арқылы жұғады. Іш сүзегі мен парасүзек қоздырғыштарына адамдардың сезімталдылығы жоғары.

Эпидемиологиясы. Инфекция көзі, жұғу жолдары, патогенез ерекшеліктері және инфекциялық үрдістің көріністеріне байланысты салмонеллалар тудыратын аурулардың бірнеше түрлерін ажыратады: іш сүзегі мен парасүзектер, салмонеллездер (тағамдық астан уланулар), госпиталды (ауруханаішілік, нозокомиалды) салмонеллез. Іш сүзегі мен парасүзектердің көзі - ауру адамдар мен оларды тасымалдаушылар болып табылады, антропонозды ауру. Инфекцияның жұғу механизмі фекальді-оральді. Су арқылы жұғу жолы басым, тағамдықжәне тұрмыстық-қатынас жолдарымен сиректеу беріледі. Іш сүзегі мен парасүзектер әлемнің түкпір-түкпірінде тіркелетін аурулар. Көбінесе 15 пен 40 жас аралығындағы адамдар ауырады. Ауру әсіресе жаз бен күзде жиі кездеседі.

Патогенезі. Қоздырғыштар ауыз арқылы ағзаға түсіп, ащы ішекке жетеді, оның лимфа түйіндерінде көбейіп, қанға түседі, бактериемия дамиды. Қан арқылы ағзаның барлық мүшелеріне таралып, паренхиматозды мүшелерге енеді (көкбауыр, бауыр, бүйрек, сүйек кемігі), макрофагтарда, өт қабында көбейеді. Аурудың екінші аптасының соңында қоздырғыш организмнен несеп, ана сүті, сілекей арқылы бөліне бастайды. Бактериялар бұзылғанда интоксикация тудыратын эндотоксин болінеді. Салмонеллалар үзақ, гіпті өмір бойы сақталатын өт қапшығынан, олар ащы ішектің лимфа түйіндеріне қайта түседі. Салмонелланың қайта түсуінің нәтижесінде лимфа түйіндерінің некрозымен бейнеленетін аллергиялық реақция пайда болады. Салмонеллалар ағзадан зәр және нәжіс арқылы шығарылады.

Клиникалық көріністері. Іш сүзегі мен парасүзектердің клиникасы бірдей. Жасырын кезеңі 12-14 күиге дейін созылады. Ауру негізінен дене температурасының жоғарылауымен, интоксикациямен

,әлсіздіктің пайда болуымен, ұйқының бұзылуымен, қалжыраумен, тәбетінің төмендеуімен белгіленеді Іш сүзек үшін, нерв жүйесінің және жүрек, қан тамырлар жүйесінің (қан қысымының бүзылуы, коллап т.б.) бұзылыстары, ақыл естің ауысуы (грекше Іурһиз - түтін, түман), сандырақтау, бөртпенің пайда болу¹ тән. Аурудың ауыр асқынулары - перитоннт, ащы ішектің лимфатүйіндерінің некрозы нәтижесіндегі ішекгі қан кету.

Иммунитеті. Аурудан кейін тұрақты және ұзақ мерзімді иммунитет пайда болады. Іш сүзегіні тасымалдаушыларында VI - антигенге антидене анықталады. Бактериотасымалдаушылық болатын себеб - макрофагтардың функционалды жетіспеушілігі.

Микробиологиялық диагноз қою. Зерттеу кезінде жеделдетілген, бактериологиялық, серологиял әдістер қолданылады.

Зерттеу материалы ретінде қан, құсық, асқазанның шайындысы, зәр, нәжіс алынады. Диагноз қоюдың негізгі түрі - қоздыргыштың болінген таза дақылының түрішілік идентификациялаумен аяқталатын, фаговарын анықтайтын бактериологиялыц әдіс болып табылады. Іш сүзегіне немесе парасүзекке күмәнданган кезде зерттеу материалын алу науқастану мерзіміне байланысты. Науқастанушылықты бірінші күні қан алынады, оны өт қосылган ортагы немесе Раппопорт ортасына себеді. Себіндіні 37° С температурада инкубациялайды. 3 -5 - 7 -тәулікте дифференциалды - диагностикалық (Плоскирев, Әндо, висмут - сульфит агар) орталарга себеді. Салмонеллаларға ұқсас колониялар (мөлдір, жартылай мөлдір, түссіз немесе ашық қызғылт, висмут - сульфит агарда ортасы қара - сұрлау жасыл) колониялар табылса, олардың ферменттік қасиеттерін, сосын антигендік құрлымын О- және Н-сарысулармен әйнекше бетінде агглютинациялау арқылы идентификациялайды. Біріншілік себінді жасалған қоректік орталарда өскен колониялардың идентификациясын - бөлінген дақылдың таксономиялық маңызды көрсеткіштерін және туыстастық ерекшеліктерін анықтауға мүмкіншілік беретін тесттердің жинағының комегімен жүргізеді. Колонияларды Клигер агарына, өт қосылған ортаға, Симмонстың цитратты агарына, жартылай сұйық агарға себеді, соңғы пробирканың тығынына индолға индикаторлық сынама қояды. Екінші аптада зерттеу материалы ретінде несеп пен нәжіс қолданылады: капро - немесе уринодақылдар бөледі. Бөлінген дақылдарды сәйкесінше идентификациялайды. 8а1шопе11а Іурһі - ді Уі - фагтардың жинағымен фаготиптейді. Фаготипті анықтау - іш сүзегінің эпидемиологиялық бұрқетпесін анықтауда маңызды. Сонымен қатар 8-10 күндік науқастардың қанында О - және Н - антиденелері пайда болады, бұл кездв қосымша маңыздылығы бар серологиялық әдіс те қолданылады: О - және Н - диагностикумдармен Видаль агглютинациялық реакциясы, ЖГАР.

Жеделдетілген әдіс: ИФТ, Уі - антигенін анықтау (Уі - гемагглютинациялық реакция).

Емдеуі. Антибиотиктер тағайындалады (ципрофлоксацин, доксициклин, ко-тримоксазол т.б.). Сонымен бірге иммундытерапия, фагпен емдеу қолданылады.

Алдын алуы Алдын-алу үшін санитарлық-гигиеналық іс-шаралар жүргізіледі. Сонымен қатар эпидемиологиялық жағдайы нашар аймақтарда вакцинация жүргізіледі. Іш сүзекті химиялық және Уі- антигенмен байытылған іш сүзекті спиртті вакцина қолданылады. Инфекцияның ошағында жедел алдын алу мақсатында іш сүзекті бактериофаг пайдаланылады (қышқылға тұрақты қабықшасы бар таблетка түрінде және сұйық түрінде).