14.2.1.2 Клебсиеллалар (кІеЬяіеІІа туыстастығы)

Бактерияның аталуы 1875 жылы алғаш рет ашқан неміс бактериологы Э.Клебс атымен байланысты. Таксономиясы.

Түцымдастыгы: ЕпІегоЬасІегіасеае Туыстастыгы: КІеЬзіеІІа

Түрі: КІеЬзіеІІа рпеитопіае, К.охуіоса, К.тоЬіІіз, К.ріапіісоіа, К.1еггі§епа

Адамға патогенді түрі КІеЬзіеІІа рпеитопіае, үш түрастына бөледі: КІеЬзіеІІа рпеитопіае зиЬзр. рпеишопіае, КІеЬзіеІІа рпеитопіае зиЬзр. огаепае, КІеЬзіеІІа рпеитопіае зиЬзр. гһіпозсіеготаііз. Соңғы жылдары жаңа клебсиелла түрлері аньіқгалған (К.охуіоса, К.тоЬіІіз, К.ріапіісоіа, К.1еггі§епа), олардың адам патологиясындағы рөлі анықталуда. Клебсиеллалар адамның және жануардың терісінде, кілегей қабығында барлық уақытга кездеседі. КІеЬзіеІІа рпеишопіае - ауруханаішілік инфекциялардың маңызды қоздырғышы.

Морфологиясы. Клебсиеллалар - ғрам теріс, шетгері жұмырланған, қысқа таяқшалар, мөлшері ( құбылмалы. Ерекше морфологиялық белгісі - капсула. Талшықтары, спорасы жоқ, кейбір штамдард кірпікшелері бар. Көбінесе қалын полисахаридті капсуласын көруге болады. Жағындыда бір-біргуден, жұптасып немесе қысқа тізбектеліп орналасады.(27-сурет) I

Дақылды өсіру. Клебсиеллалар қарапайым қоректік орталарда жақсы өседі, факультативті анаэробтар, хемоорганотрофтар. Оптимальді өсу температурасы 35-37°С, рН 7.2-7.4. Симмонс қоректій ортасында өседі, яғни цитрат натрийді көмірсутегі көзі ретінде қолданады. Тығыз қоректік ортада күмбез тәрізді, бұлынғыр, кілегейлі колониялар түзеді, сонымен қатар. Ет-пептонды сорпада клебсиеллалар ортаны» толығымен лайландырады, кейбір кезде бетінде кілегейлі қабықша пайда болады; жартылай сұйық ортадаі орта бетінде жақсы көбейеді.

Биохимиялық белсенділігі (14.8-кесте). Клебсиеллалар көмірсуларды ыдыратады, нитратгы нитритке айналдырады. Желатинді ыдыратпайды, индол, күкірт сутегін түзбейді. Уреазалық белсенділігі бар, сүтті ірітпейді.

Кесте 14.8

Клебсиелла туыстығына жататын бактериялардың биохимиялық қасиеттері

Көрсеткіштері		К.рпеитопіае
		огаепае	рпеитопіае	гһіпозсіеготаііз
Индол түзілуі	+	-	-	-
Метил рот реакциясы	+/-	+	-	-
Фогес-Проскауэр реакциясы	+	-	+	-
Цитраттың утилизациясы	+	+/-	+	-
Малонаттың утилизациясы	+	+/-	+	-
Мочевинаны ыдыратуы	+	+/-	+	-
Лизиндекарбок- силаза	+	+/-	+	-
Лактозаны ыдыратуы	+	+/-	+	-

Антигендік қүрылымы. Клебсиеллалардың О- және К-антигендері бар. О-антигендері бойынша 11 серологиялық топтары анықталған, К-антигендері бойынша - 82. Клебсиеллалардың серологиялық варианттарын анықтауы К-антигендерін ажыратуымен шектеледі. Кейбір клебсиеллалардың К-антигендері эшерихиялардың және салмонеллалардың К-антигендеріне туыстас болып келеді.

Патогенділік факторлары. Клебсиеллалардың негізгі патогенділік факторлары К-антиген (фагоцитозды тежейді) және эндотоксин. Сонымен қатар, термолабилді және термостабилді энтеротоксин түзеді, әсер ету механизмі мен ақуыздар құрылысы бойынша энтеротоксигенді ішек таяқшасының токсиніне ұқсас келеді. Клебсиеллалардың адгезивтік қасиеті жоғары (маннозаресзистентті фимбриялар). Вирулентгік ферменттер түзеді: ДНҚаза, нейраминидаза, фосфатаза.

Экологиясы мен эпидемиологиясы. Ішек, жоғары тыныс жолдары, қынаптың факултативті микрофлорасының қүрамына кіреді. Капсуласына байланысты қоршаған орта факторларынатұрақты және топырақта, суда, бөлмелерде көп уақыт сақталуы мүмкін.

Клебсиеллалық инфекция көбінесе ауруханаішілік ауру. Инфекция көзі - науқас адам мен бактерия тасымалдаушы. Экзогенді және эндогенді жүқтырулар кездеседі. Жұғу жолдары -тағам, ауа-тамшы және

мыстық қарым-қатынас арқылы. Негізгі жұқтыру факторлары - тағамдар (әсіресе, ет және сүт іары), су, ауа. Соңғы жылдары өсуде қоздырғыштың патогендік қасиетгерінің күшеюіне және адам :ының резистенттілігініңтөмендеуіне байланысты клебсиеллез саны. Сонымен қатар, клебсиеллалар ібиотиктерге сезімталдыгының төмен болуымен сипатгалады. Клебсиеллалар түрлі дезинфектанттар әсеріне сезімтал, 65°С қыздырғанда бір сағат ішінде өледі. ,оршаған ортаға төзімді: кілегейлі капсула қоздырғышты қүрғаудан сақгайды, сондықтан клебсиеллалар пырақта, аурухана бөлмелерінің шаңында, жиһаздарда көптеген апта және айлап сақталады.

Патогенезі және клиникасы. КІеЬзіеІІа рпеитопіае коптеген жағдайда ішек инфекциясына үқсас (ыжәнежылдам басталады, лоқсу, қүсу, іштің ауырсынуы, диарея, қызба, жалпы әлсіздік байқалады. уруүзақтығы -1-5 күн. Клебсиеллалар тыныс алу мүшелерін, буындарды, ми қабаттарын, коньюнктиваны, сеп шығару мүшелерін зақымдайды, және сепсис пен іріңді асқынулар тудырады. Аурудың ауыр түрі нерализацияланған септико-пиемиялық үрдіс дамуы өлімге әкеледі.

КІеЬзіеІІа рпеитопіае зиЬзр. рпеитопіае көптеген факторларға (дәрілерге) түрақтылыққа ие, :ңдықтан қазіргі уақытта ауруханаішіл ік инфекциялар қоздырғыштары ішінде алдыңғы қатарында түрады, Іыныс және зәр шығару жолдарын зақымдайды.

КІеЬзіеІІа рпеитопіае зиЬзр. огаепае мүрынның және мүрын қуыстарының кілегей қабықтарын ;ымдайды, олардың атрофиясы дамиды, қабыну үрдіс барысында жағымсыз иіс беретін сүйықтық Ослінуімен сипатгалады.

КІеЬзіеІІа рпеитопіае зиЬзр. гһіпозсіеготаііз мүрынның кілегей қабатын зақымдауымен бірге, көмей, бронх, жүтқыншақты да зақымдайды, сонымен бірге зақымдалған тіндерде арнайы гранулемалар түзіледі, ,олар склерозданып шеміршек тәрізді инфильтратқа айналады. Ауру созылмалы түрде өтеді. К.охуіоса урологиялық клиникада ауруханаішілік инфекциялар тудырады.

Иммунитеті. Инфекциядан кейін дамитын иммунитет түрақты емес, негізінде жасушалық. Инфекцияға қарсы түрудың негізгі факторы - фагоцитоз. Созылмалы түрінде гиперсезімталдықтың баяу типі дамиды.

Микробиологиялық диагностикасы. Негізгі диагностикалық әдіс - бактериологиялық. Тексеруге әртүрлі материалдар алынады: ірің, қан, экссудат, жүлын сүйықтығы, нәжіс, зәр, жиһаздардан алынған жүғын т.б. Алынған материалды дифференциалды-диагностикалық К-2 қоректік ортаға (қүрамында мочевина, рафиноза, бромтимол көгі бар), себеді бір тәулік инкубациялайды, түсті Сары, жасыл-көк сарғыш немесе көгілдір, үлкен, жылтыр кілегейлі колониялар түзеді. Бактериялардың қозғалысын және орнитиндекарбоксилазасын анықгайды. Бүл қасиеттер клебсиеллаларғатән емес. Келесі идентификациясы серологиялық әдіс қолданумен жүргізіледі, К-сары суларымен агглютинация реакциясы қойылады, диагностикалық белгісі - антиденелер титрі төрт есе жоғарлауы байқалғанда оң нәтижелі деп есептеледі. Бөліп алынған таза дақылдың антибиотиктерге сезімталдығын анықтайды.

Алдын алуы және емдеуі. Арнайы сақтандыруы жоқ. Жалпы алдын алу шаралары: тағамдарды сақтаудың санитарлы-гигиеналық ережелерін қатал орындау ауруханаларда асептика мен антисептиканы қадағалау арқылы жүргізіледі.

Клебсиеллездің емдеуі стационар жағдайында жүргізіледі. Ішек зақымдалғанда антибиотиктерді қолдануға болмайды, диарея кезінде түзды ертінділер құю керек. Жайылған, әлсіз созылмалы түрінде антибиотиктер және аутовакцина тағайындалады. Иммунитетті жоғарылату үшін аутогемотерапия, пирогемотерапия т.б. шаралар қолданылады.

14.2.1.3. ШигеллаларБактериялық дизентерия немесе шигеллез - көбінесе тоқ ішекті зақымдайтын 8һі§е11а туыстас- тығының бактериялары тудыратын жұқпалы ауру. Туыстастықтың аты дизентерия қоздырғыштарының бірін ашқан К. Шиганың есімімен байланысты. Алғаш рет 1888 жылы А.СҺапІетеззе мен Т. \Ґіда1 сипатгама берген. Орыс ғалымы А.В.Григорьев науқастардан ұқсас дақылдарды бөліп алған. Кейінірек осы туыстастықгың басқа өкілдері сипатгалды, оларды сол ғалымдардың құрметіне атады (8. Ғіехпег, К. 8опп К.ЗсһтіІг, М.И.Штуцер, Б. Ьаг§е, А.Засһз, Воу<1).

Бұл бактериялардың жіктелуі бірнеше рет өзгерді, оған орыс ғалымдары В.Г. Петровска Н.А. Хоменколардың да көп еңбегі сіңді.

Таксономиясы.

Түқымдастыгы: ЕпІегоЬасІегіасеае

Туыстастыгы: 8һі§е11а

Түрі: З.сіузепіегіае (А серотобы); 8.Яехпегі (В); 8.Ьоіс1іі (С); 8.зоппеі (Б).

Морфологиялық жәие тинкториалдық қасиеттері. Шигеллалар - грам теріс, шеттері жұмырланға таяқшалар, спора түзбейді, талшықтары жоқ, қозғалмайды. Көптеген штамдарда түктер мен жыныстық кірпікшелер анықталады. Кейбір шигеллалар микрокапсулаға ие.

Дақылдандыру. Дизентериялық таяқшалар - факультативті анаэробтар. Олар қоректік ортаға талғамсыз, рН 7,2-7,4 болатын қарапайым қоректік орталарда 37°С-та жақсы өседі. Тығыз ортада үсақ мөлдір колониялар, ал сүйық ортада диффузды лайлану түзеді. Шигеллаларды өсіру үшін байыту ортасы ретінде көбінесе селенит сорпасын қолданады.

Ферменттік белсенділігі. Шигеллалардың басқа энтеробактерияларға қарағанда ферменттік белсенділігі төмен. Көмірсуларды қышқыл түзе отырып ыдыратады. Шигеллаларды ажыратуға мүмкіндік беретін негізгі белгі олардың маннитке қатынасы: 8һі§е11а сіузепіегіае маннитті ыдыратпайды, В, С, 0 топқа жататын окілдері маннитті ыдыратады, маннитпозитивті. З.зоппеі лактозаны баяу (2 тәулік) ыдыратады. 8.зоппеі-дің рамнозаға, ксилозаға және мальтозаға қатынасын негізге ала отырып, оның 7 биохимиялық вариантын ажыратады.

Антигендік қасиеті. Шигеллалар О және К антигендерге ие. Шигеллалардың әртүрлілігі биохимиялық қасиеттеріне ғана емес, сонымен бірге антигендік қасиеттеріне де байланысты. Неғүрлым күрделісі 8һі§е11а Пехпегі, оның типтік және топтық антигендері бар.

Патогенділік факторлары. Барлық шигеллалар энтеротропты, нейтротропты және пирогенді әсер беретін эндотоксин түзеді. Эндотоксин шигеллаларды қышқыл рН және от әсерінен қорғайды. Сонымен қатар, З.йузепііегіае (1 серологиялық варианты) - Григорьев-Шига шигелласы ағзаға энтеротоксиндік, шига -тәрізді ақуыздық токсин бөледі, ол токсин микроб өлген соң да сақталады, соған сәйкес су-түз алмасуын, ОЖЖ қызметін бүзады, тоқ ішек эпителий жасушаларының жойылуына, бүйрек жолдарының зақымдалуына алып келеді. Дизентерияның аса ауыр түрде өтуі экзотоксинге байланысты. Шигеллапардың басқа түрлері де экзотоксинді бөлуі мүмкін. Қан тамырларын зақымдайтын К.Ғ өткізгіштік факторы табылды. Патогендік факторларға микробтың эпителий жасушасына енуіне себепкер болатын инвазияльіҚ ақуыз жатады, ол шигеллалардың төрт түрінде кездесетін ірі инвазиялық плазмидалармен қадағаланады. Инвазиялық ақуыздар трипсинге сезімтал, сондықтан патологиялық үрдіс тоқ ішекте шектелген. Пили мен адгезияға жауапты сыртқы мембрананың ақуызы және микрокапсула патогенділік факторларына жатады.

Резистенттілігі. Шигеллалар химиялық және физикалық факторларға түрақтылығы төмен. Ең төзімдісі ашық қүбыр суында 2,5 айға дейін, ашық су қоймасында 1,5 айға дейін сақталатын 8. зоппеі болып табылады. 8. зоппеі үзақ уақытқа дейін сақталып қана қоймай, тағамдарда, әсіресе сүт өнімдерінде көбейеді. Дизентерия қоздырғышы қоршаған ортада 5-14 тәулік тіршілік етеді. Қыздырғанда 60° С температурада 10-20 минуттан соң өледі. Дезинфекциялық заттар (гипохлориттер, хлорамин, лизол т.б.) шигеллаларды тез жояды. Кейбір түрлері, әсіресе 8һі§е11а <1узеп1:егіае дақылданбайтын түрге ауысып кетуі мүмкін.

Эпидемиологиясы. Дизентерия - антропонозды инфекция: инфекция көзі ауру адам мен тасымалдаушы. Инфекцияның таралу механизмі - фекальді-оральді. Таралу жолдары әртүрлі болуы мүмкін. Мысалы, Зонне шигелласы көбінесе тағамдық жолмен таралады, Флекснер шигелласы - су арқылы, ал Григорьев - Шиг варианты түрмыстық- қатынас жолдары арқылы таралумен сипатталады.

Дизентерия әлемнің көптеген елдерінде кездеседі. Соңғы жылдары бұл инфекциямен ауырушылық күрт өсіп отыр. Бұл аурумен барлық жастағы адамдар ауырады, дегенмен 1 - ден 3 жасқа дейінгі кішкентай балалар дизентерияға көбірек шалдығады. Ауру шілде-қыркүйек айларында жиірек байқалады. Шигеллалардың түрлері жекелеген аймақтарда біркелкі таралмаған.

Патогенезі. Шигеллалар ауыз арқылы асқазан-ішек жолына түсіп, тоқ ішекке жетеді. Қоздырғыштар пили (кірпікшелер) мен сыртқы мембрананың ақуыздарының көмегімен эпителий жасушаларына жабысады. Инвазиялық факторларының көмегімен жасушалардың ішіне өтіп, сонда көбейеді, нәтижесінде тоқ ішек жасушалары бұзылып, капиллярлардың тромбозды қабынуы басталады. Ішек қабырғаларында ойық жара пайда болып, кейін орнында тыртық қалыптасады. Бактериялар бұзылғанда эндотоксин босап, организм жалпы интоксикацияға ұшырайды, ішектің жиырылуын және іш өтуді күшейтеді. Ойық жаралардан қан нәжіске түсіп, қанды-ірінді нәжіс пайда болады. Экзотоксиннің әсерінен су- тұз алмасуы, ОЖЖ қызметі бұзылып, бүйректің зақымдалуы байқалады.

Клиникалық көріністері. Ауру жедел басталады. Патологиялық процесс ішекпен шектеледі. Жасырын кезеңі 1 күннен 5 күнге дейін созылады. Ауру дене температурасының 3 8-3 9°С-қа дейін көтеріліп, : іші ауырып, іштің өтуі пайда болады. Нәжісте қан мен шырыш қоспалары анықталады. Әсіресе Григорьев- Шиа варианты қоздыратын дизентерия аса ауыр түрде жүреді. Кейде ауру созылмалы түрге ауысуы мүмкін. Шигеллездің асқынуы кезінде ішектік дисбактериоз дамиды. Өліммен аяқталу сирек кездеседі (0,3%).

Иммунитеті. Аурудан кейін пайда болған иммунитет түрлік қана емес, сонымен қатар вариантты спецификалық болып келеді. Ол ұзаққа созылмайды және тұрақсыз.

Микробиологиялық диагноз қою. Зерттелетін материал нәжіс, ірің, ас тағамдары т.б.

Диагноз қою жеделдетілген, бактериологиялық, серологиялық әдістер бойынша жүргізіледі, негізі бактериологиялық әдіс болып табылады. Бұл әдіс қоздырғышты идентификациялайды, оның антибиотиктерге сезімталдығын анықтайды және түрішілік идентификациясын (биохимиялық, серологиялық немесе колициногендік варианттарын анықтау) жүргізуге мүмкіншілік береді.

Бірінші күні. Зерттеу материалын қүрамында лактозасы бар дифференциалды-диагностикалық қоректік орталарға (Эндо, Плосирев, Левин) себеді. Тасымалдаушыларды анықтау үшін нәжісті міндетті түрде селенит сорпасына себеді, содан кейін өскен дақылды тығыз дифференциалды-диагностикалық орталарға себу арқылы анықтайды. Термостатта 37° С температурада 18-20 сағат инкубациялайды.

Екінші күні. Өскен түссіз, нәзік колонияларды іріктеп алып, жартылай сұйық ортаға (Симмонстың цитратты агарына, Кларк агарына, Преус бойынша жасалған мочевиналы ортаға) себеді, индолға сынама қояды.

Байыту ортасынан материал алып Плоскирев ортасына себеді. Себінділердің барлығы 37° С температурада 18-20 сагат инкубацияланады.

Үшінші күні. Өскен колонияларды қарап, күмәнділерін жоғарыда айтылып кеткен орталарға қайта себеді, «шұбар қатардағы» ферментгік қасиеттерін сипаттайды.

Қозғалмайтын, глюкозаны қышқылға дейін (кейбір 8һі§е11а Яехпегі - дің өкілдері глюкозаны қышқыл мен газға дейін ыдыратады) ферменттейтін, лактозаны ыдыратпайтын (Зонне шигелласының ішінде лактозаны қышқылға дейін ыдырататындары бар), күкіртгі сутектүзбейтін, мочевинаны гидролиздемейтін, цитратты утилдемейтін, Фогес-Проскауэр реакциясы теріс болатын дақыл - шигеллаға күмәнді.

Толық нәтиже алу үшін дақылды лизин қосылған ортаға. Ацетатты агарға, маннитті, ксилозалы, рамнозалы, мальтозалы Гисс ортасына, сонымен бірге дақылды серологиялық типтеу үшін қиғаш агарға себеді. Себінділердің барлығы 37° С температурада 18-20 сағат инкубацияланады.

Төртінші күні. Себінділердің нәтижелері сипатталады. Бөлінген дақылдарды биохимиялық ерекшелікгері бойынша идентификациялайды. Биохимиялық қасиеттері шигеллаларға сәйкес дақылдарды әйнекше бетінде агглютинациялайды (Флекснер мен Зонне шигелласына поливалентті сарысумен), нәтижесі теріс болған жағдайда басқа шигеллалардың түрлеріне арналған поливалентті сарысулардың топтамасымен қойылған реакция нәтижесі тіркеледі. Сарысудың біреуІмен оң нәтиже берген дақылды адсорбцияланған моносарысумен, Флекснер шигелласы болінген жағдайда типтік және топтық сарысулармен агглютинациялайды.

Инфекцияның ортақ жұғу көзі және таралу көзі анықгалған жағдайда бөлінғен дақылдың ферментгі белсенділігін тереңірек зерттеғен жөн, әсіресе Зонне шиғелласы кезінде. Үзаққа созылған дизентер кезінде қосымша тәсіл ретінде серологиялъщ әдістер, АР, ПГАР (антидененің титрінің өсуі бойынш реакцияны қайталап қойғанда диағнозды дәлелдеуге болады) қолданылады.

Жеделдетілген әдіс:Ш>Т, ПГАР, КоАР

Емдеуі. Көп жағдайда ем симптомды түрде басталады, әсіресе су - тұз баллансын қалпына келті_к мақсатқа алынады. Григорьев-Шиа шигелласы қоздырған дизентерияның ауыр түрлерімен ауырға науқастарды міндетті түрде антибиотикограмманы ескере отырып, кең спектрлі антибиотиктерме (ампициллин, ципрофлоксацин, тетрациклин) емдейді, өйткені шигеллалардың ішінде антибиотиктер^- түрақты түрлері ғана емес, сонымен қатар антибиотикке тәуелді түрлері де кездеседі. Дизентерияны жеңіл түрінде антибиотиктерді пайдаланбайды, себебі оларды қолдану дисбактериозға үшыратады, б_г патологиялық процесті ауырлатып, тоқ ішектің шырышты қабықшасындағы қалпына келу процестері бүзады.

Алдын алуы. Инфекцияның алдын-алу мақсатында, жылдам жағдайларда пайдаланылатын жалғ препарат - дизентериялық бактериофаг болып табылады. Негізгі маңызды орынды бейспецификалықалд^- алу алады.