7.5. Жуқпалы аурулар сипатының ерекшеліктері

Жұқпалы ауру өздігінше түрлік, ал кейде типтік тұрғыдан жекеленген қоздырғыштармен туындалған спецификалық жұқпалылық жағдай. Макроорганизмге патогенді микробтардың немесе олардыңтоксинінің енуі (макроорганизмнің жасушалары және тіндерімен өзара әрекеттеседі) жұқпалы аурулардың пайда болуынатікелей себепкер болады. Жұқпалы аурулардың қоздырғыштары патогенді бакгериялар, вирустар және саңырауқұлақтар болып табылады. Қарапайымдылар, гельминттер және жәндіктер қоздыратын аурулар инвазиялық немесе паразиттік ауруларга_жатады.

Басңа ауруларга қараганда жүқпалы аурулардың бірқатар ерекшеліктері бар.

1. Жұқпалы аурулар нозологиялық спецификалығымен сипатталады, яғни әрбір патогенді микроб тек қана «өзіне тән» жұқпалы ауруды қоздырады және белгілі ағзалар мен тіндерде шоғырланады. Бұл нозологиялық- спецификалық шартты-патогенді микробтарда болмайды.

Этиологиялық принцип бойынша жұқпалы аурулар бөлінеді:

а) бактериоздар ( бактериялық инфекциялар)

б) вирусты инфекциялар;

в) микоздар;

г) микотоксикоздар.

Инвазиялық немесе паразитарлық аурулар бөлінеді:

а) протозооздар (протозойлық инвазиялар)

б) гельминтоздар

в) инфестациялар (буынаяқтылар қоздыратын аурулар)

2. Жұқпалы аурулар контагиоздылығымен сипатгалады (син. инфекциондылығы, жұқпалылығы). Бұл, ең алдымен, жұқпалы аурулар. Қоздырғыштардың ауырған адамнан ауырмағандарға жеңіл берілуін, тізбекшелі немесе веертәріздес реакциялардың көмегімен қабылдаушы популяция арасында микробтардың жылдам таралуын контагиоздық (лат. сопtaggiosis- жұқпалы, жұққыш) деп түсіну керек.

Жұқпалы аурулар үшін жұқпалылық кезең болуы тән, ол қоздырғыштың науқасты қабылдаушы макроорганизмге тікелей немесе жанама жолмен, соның ішінде буынаяқтылар арқылы тарала алатын кезең уақыты. Бұл кезеңнің ұзақтығы мен сипаты нақты осы ауру үшін спецификалығы оның патогенезі мен микробтың макроорганизмнен сыртқа шығарылуының ерекшеліктерімен байланысты. Бұл кезең ауырған уақыттың барлығын қамтуы немесе індеттің кейбір кезеңдерімен шектелуі мүмкін, эпидемиологиялық тұрғыдан оны білудің маңызы зор.

Жұқпалылық дәрежесін сапалы бағалау үшін контагиоздық индекс қолданылады, ол тиісті уақыт аралығында инфекция жұқтыру қауіпі төнгендердің арасындағы ауырған адамдардың пайыздық көрсеткіші. Конгагиоздық индекс микробтың вирулентгілігі; ие организмінен микробтың сытрқа шығып тұратын уақыт аралығының ұзақтығы және интенсивтілігі; дозасы және таралу тәсілі; сыртқы ортада микробтың тіршілік сақгау қабілеттілігі; макроорганизмнің қабылдаушылық дәрежесі сияқты ауыспалы өлшем шамаларымен байланысты. Контагиоздық дәреже бірдей емес. Мысалы, қызылша жоғаргы контагиозды ауруға жатады, өйткені қызылшаға қарсы иммунитеті жоқ балалардың 100% -ға дейінгісі науқаспен жанасқанда ауруға шалдығады (контагиоздық индексі 0,35-0,40).

3. Жұкдалы ауруларға кезеңмен өту тән, ол ауру патогенезіне қарай бірінен-бірі ауысып огыратын кезеңцердің болуы. Кезеңцердің ұзақтығы микробтың қасиетімен және макроорганизмнің резистентгігімен, иммуногенез ерекшеліктерімен де байланысты. Тіптен бір аурудың өзінде осы кезеңдердің үзақгығы науқастардың әрқайсысында әр түрлі болуы мүмкін.

Жұқпалы аурулар дамуының мынадай кезеңдері ажыратылады: жасырын (инкубациялық); күмәнді (мазасыздану, продромальді); ауру қозу ( клиникалық айқын, негізгі белгілерінің көрінуі); алғашқы айығу (ауру симптомдарының төмендей бастауы); айығу (реконвалесценциялық) кезеңдер.

Макроорганизмге микробтардың енген (жұққан) сәтінен бастап, алғашқы ауырсыну белгілері пайда болғанға дейінгі уақыт аралығын инкубациялыц, яғни жасырын кезең дейді (лат. incubo- тыныштық немесе іncubotio- сыртқы белгілерсіз, жасырын). Жасырын кезең барысында қоздырғыштың микроорганизмнің

___________________________________________________________________________________168

ішкі ортасына бейімделуі және организмнің қорғаныс механизмдерін жеңіп өту жүреді. Бейімделум" қатар микробтардың макроорганизмде көбеюі және жинақгалуы, зақымдану дәрежесі ең жоғарғы тиі ағзалар мен тіндерге (органдық және тіндік тропизм) қарай бару және сол жерлерде макроорганизм жағын қорғаныс күштерін жүмылдыру басталады. Бұл кезенде ауру белгілері жоқ, дегенмен арнайы зерттеу тәсілдерімен морфологиялық сипатының өзгерістерін, зат алмасу және иммунологиялық ығысулар. микробтардың және олардың антигендерінің қан айналымында болуын анықтай отырып, патологиял процестің басталу көріністерін анықгауға болады. Инкубациялық кезеңнің соңында, сыртқы ортаға мик шығара алатындықтан, макроорганизм эпидемиологиялық қауіп төндіре алады. Инкубациялық кезеңн' тиісті мерзім ұзақтылығы (ұзаруы немесе қысқаруы) болады. Инкубациялық кезеңнің үзақтығы кейб^: жүқпалы ауруларда бірнеше сағатқа (тұмау, грипп), ал басқаларында бірнеше аптаға немесе айларға (гепатит "в", қүтыру, баяу өтетін вирусты инфекциялар, алапес т.б.) созылады. Жұқпалы аурулардың көбісі инкубациялық кезеңнің үзақтығы бір-үш аптағасозылады. Продромальді (бастапқы, күмәнді) кезең( ргоёготоз-алғашқы хабар) макрорганизмнің интоксикациялануының нәтижесінде аурудың жалпы сигг ең алғашқы клиникалық симптомдарының (мазасыздану, температураның көтерілуі, бас аурыуы, лоқ және т.б.) байқалуынан басталады. Бұл кезеңде дәл диагноз қоюға мүмкіндік беретіндей тиісті специкаль клиникалық симптомдар жоқ. Инфекция енген жерде қабыну ошағы пайда болады-біріншілік аффект, Егерде бұл процеске аумақтық лимфотүйіндері қамтылса, онда біріншілік кешен (комплекс) туралы с* болады. Продромальді яғни мазасыздану кезеңі жүқпалы аурулардың барлығында байқалады. Әд орта есеппен 1 -2 тәул ікке созылады, бірақ бірнеше сағатқа дейін қысқаруы немесе 5-10 күнге дейін үзару мүмкін. Мазасыздану (күмәнді) кезең, ауру қозу кезеңімен ауысады. Бүл кезең жалпы специкалық еме симптомдардың максимальді айқындалуымен және дәл клиникалық диагноз қоюға мүмкіндік беретін тек қана осы инфекцияға тән, спецификалық немесе абсолютгік (облигаттық, шешуші, патогномдық симптомдар-дың көрінуімен сипатталады. Дәл осы кезеқде микробтардың спецификалық патогендііг әсері және макроорганизмнің жауап қайтару реакциясы толық айқындалады. Бүл кезеңді үш сатыға (стадияга) бөледі: 1) клиникалық көріністерінің күшейе бастауы (stadiumincrementi), 2) клиникалық көріністерінің ең шыңына жетуі (S.fastigii), 3) клиникалық көріністерінің бәсеңцеуі (S. decrementi). Бұл кезеңнің үзақтығы әр түрлі жұқпалы ауруларда және де бір аурумен ауырған кездің өзін әрбір адамда әртүрлі болуы мүмкін (бірнеше сағаттан бастап, тіптен бірнеше айларға дейін). Бұл кезең өліммен аяқталуы мүмкін немесе сырқаттың келесі кезеңіне ауысады, ол ауру симптомдарының бәсеңсу кезеңі (айығудың, яғни реконволесценцияның ең алғашқы кезеңі) деп аталады. Бәсеңсу кезкеңінде температура қалпына келіп, аурудың негізгі симптомдары кете бастайды. Бұл кезең реконволесценцияль (лат: ге- әсер етудің қайталануы, соnvalescentia-айығу, арылу, сауығу) кезеңге ауысады. Бұл кезе клиникалық симптомдардың болмауымен, ағзалардың қүрьшымы мен функцияларының қалпына келуімен, микробтардың қырылуымен және қоздырғыштардың микрооганизмде көбейінің тоқтауымен сипаттала немесе процесс микробтасымалдаушылыққа ауысады. Сырқаттың бір түрімен ауырған кездің өзінде дв реконволесценттік кезеңнің ұзақтығы бірдей болмайды, ол кеселдің түрі (формасы) мен ағымына макроорганизмнің иммунологиялық ерекшелігіне, жүргізілген емдеу шараларының тиімділігнг байланысты. Бұзылған функцияларының барлығы қалпына келгенде толық жазьшып кету болады, толық жазылмау-патологиялық процесс дамыған жердегі тіндер мен ағзаларда пайда болатын қалд (резидуальді) өзгерістер (деформациялану және тыртықтану, сал болу, тіндердің атрофиялануы және т.б.) сақталғанда болуы мүмкін. Науқастан айығудың бірнеше түрін ажыратады; а) клиникалық айығу-бүл кездв аурудың тек қана клиникалық симптомдары жойылады, б) микробиологиялық айығу-макроорганизм микробтардан арылады, в) морфологиялық айығу-зақымданған ағзалар мен тіндердің морфологиялықжәне физиологилық қасиеттері қалпына келеді. Әдетте, клиникалық және микробиологиялық айығу, ұзақ уақытқа созылатын морфологиялық зақымданудың толық қалпына келуімен сәйкес болмайды. Толық жазылып кетуден басқа, жүқпалы аурулар микробтасымалдаушылық қалыптасуымен, созылмалы тұрге айналуы, өліммен аяқталуы мүмкін.

Клиникалық мақсагта жұқпалы ауруды типтері, кесел ауырлығы және даму барысына қарай ажыратып бөлу қабьшданған. Нақты назологиялық түрге (формаға) тән белгілердің айқындылығын тип деп түсіну

_______________________________________________________________________________169

қабылданған. Осы ауруға тән жетекші симптомдар мен синдромдары бар болған жағдайды типті түрлерғе жвгқызады, ал атипті түрлерғе-айқын емес, инаппарантты және де найзағайша (кенеттен пайда болып, тез аяқталатын), сол сияқты түсікті (абортивті) түрлерді жатқызады.

Айқын емес (стергые) түрлері кезінде сипатгы симптомдарының біреуі немесе бірнешеуі болмайды, ал қалған симптомдары әлсіз түрде байқалады.

Инаппарантты (син; субклиникалық, жасырын, симптомсыз) түрлері кезінде клиникалық симптомдары білінбей өтеді. Оларға әдетте, инфекция ошағы бар жерде, зертханалық зертгеу әдістерімен диагноз қойылады. Найзағайша (молниеносная форма, фульминантты; лат: fulminariaнайзағаймен өлтіру немесе гипергоксикалық) өте ауыр жағдайда өтуімен және барлық клиникалық симптомдарының жылдам дамуымен сипатталады. Мұндай түрлер көбінесе өліммен аякталады. Түсікгі (абортивті) түрлерде жүқпалы ауру бастапқыда типті түрде дамиды, бірақ бірден (кенетген) үзіліп қалады, яғни ауру симптомдары білінбей кетеді. Мүндай жағдай іш сүзегіне қарсы егілгендерде байқалады.

Жүқпалы аурулардың ағымының сипаты және ұзақтығы бойынша ажыратып, бөледі. Сипаты бойынша: асқынусыз және қайталанбайтын жатық (гладкий), немесе ауру күшейіп, асқынулар және қайталанулар беретін-жатық емес (негладкий) түрлері болуы мүмкін. Жұқпалы аурулар ағымының ұзақгығы бойынша жіті (процесс 1-3 ай мерзімінде аяқталады), созылыңқы немесе жітілеу (ұзақтығы 4-6 айға дейін) және созылмалы (6 айдан астам) болуы мүмкін.

4. Жұқпалы аурулардың даму барысында иммунитет қалыптасады, ол инфекциялық процеске тән ередшепт йолът табылады. Әртүрлі жүқпалы аурулар кезіндегі жүре пайда болатын иммунитеттің кернеулігі және ұзақгылығында елеулі айырмашылықтар бар - өмір бойы қайталап жұғуды болдырмайтын айқын және тұракты имм-унитеттен бастап (қызылша оба шешек аурулары және

ауруга мүмкіндік беретін әлсіз және қысқа мерзімділік иммунитетті (шегиллез) мысал ретінде келтіруге болады. Жұқпалы аурулар кезінде көбінесе түрақты, кернеулі иммунитет қалыптасады. Жұқпалы аурулардың даму барысы және аяқгалуының ерекшеліктері көбінесе сол кездегі иммунитет қалыптасуының пәрменділігімен байланысты. Жұқпалы аурулардың патогенезінің ерекшелікгеріне тән сипат-екіншілік иммунитеттің даму тапшылығы болып табылады. Бірқатар жағдайларда микробтарды қоршаулауға және элиминациялауға бағытталған қисынсыз (неадекватная) иммундық реакция (гиперергиялық реакция) иммунды-патологиялық үрдіске әкеледі, ол инфекциялық процестің созылмалы түрге айналуына және макроорганизмді өлім шегіне дейін жеткізуі мүмкін. Макроорганизмде микроб бар болған кезде төмен- деңгейлік иммунитет асқынулар және қайталап ауыру (рецидив) пайда болуына әсер етуі ықтимал. Асқыну- бұл бәсеңсу немесе реконвалесценциялық кезеңцерде ауру симптомдарының күшеюі, ал ауру қайталану яғни рецидив - бүл сырқаттан айығу кезеңінде аурудың клиникалық симптомдары басылып кеткеннен кейін, дерт қозудың қайтадан пайда болуы. Асқынулар мен рецидивтер негізінде үзақ уақытқа созылатын жұқпалы аурулар кезінде басымырақ байқалады (мысалы; іш сүзегі, тілме, сарып, туберкулез т.б.). Олар макроорганизмніғ резистенттілігін төмендететін факторлардың әсерінен пайда болады және макроорга- низмде микробтардың табиғи даму циклімен байланысты болуы мүмкін (мысалы; безгек немесе қайталама сүзек кезіндегідей). Асқынулар мен рецидивтер клиникалық әрі зертханалық деңгейде байқалуы мүмкін.

5. Жұқпалы аурулар кезінде диагноз қою үшін спецификалық микробиологиялық және иммунологиялық диагноз қою әдістері (микроскопиялық, бактериологиялық, вирусологиялық, серологиялық зерттеулер және биологиялық, терілік-аллергологиялық сынамалар) қолданылады. Олар көбінесе диагнозды дәлелдеудің бірден-бір сенімді әдісі болып табылады. Бұл әдістер: негізгі, қосымша және экспресс-диагностикалық әдістерге бөлінеді.

Негізгі әдіске тексерілетін аурулардың барлығына ауру барысында диагноз қою үшін сөзсіз және кешенді түрде қолдалыналатын әдістер. жатады.

Қосымша әдістер науқастардың жағдайын егжей-тегжейлі (детально) бағалауға мүмкіндік береді, ал әкспресс-әдістер аурудын бірінші күндерінде ертерек диагноз қою үшін қолданылады. Диагностикалық

_________________________________________________________________________________170

әдістерді таңдау біріншілік клиникалық-эпидемиологиялық диагнозына және болжамдалып отыр нозологиялық түрдің ерекшеліктеріне қарай анықгалады.

6. Жұқпалы ауруларды емдеу және алдын алу үшін этиотропты препараттардан (антибиотиктер жә тағы басқа микробтарға қарсы препараттар) басқа, осы микробқа, сондай-ақ, оның токсиніне қар бағытталған (тікелей) арнайы препараттар қолданылады. Оларға вакциналарды, сарысуларды жә иммунды-глобуоиндерді, бактериофагтарды, эубиотиктерді, иммундымодуляторларды жатқызады.