12 Тарау.

ИММУ НДЫДИ АГНО СТИК АЛ ЫҚ РЕАКЦИЯЛАР ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ ҚОЛДАНЫЛУЫ

12.1. Антиген-антидене реакциялары

Зертханада қолданылатын реакцнялардың негізінде антиген мен антидененің өзара қатынасының ерекшеліктігі жатады. Антиген мен антидененің арасында іп уііго жүретін реакциялар спецификалық¹ және бейспецификалық фазадан тұрады. Спецификалық фазада антидененің белсенді орталығы антигеннің детерминантымен спецификалық байланысқа жедел түседі. Содан кейін бейспецификалық фазасы басталады. Ол баяу және оның нәтижесінде физикалық көр-ністер пайда болады (агглютинацияда - тұнба, преципитацияда - лайлану). Бұл фаза қосымша жағдайларды қажет етеді (электролит, ортаның қолайлы рН -ы). Антидене мен антигеннің байланысының тұрақтылығы, олардың байланысқан саны, және де басқа көптеген факторлармен анықталады. Иммунды реакциялар сау және ауру адамдарға диагноз қою және иммунологиялық тексеру кезінде қолданылады. Ол үшін серологиялық (лат, зегиіп-сарысу, 1о§оз- ілім, оқу) тәсілдер пайдаланылады, яғни сарысуда, басқа сұйықтықтар мен тіндерде табылатын антиген-антидене реакциялары арқылы зерттейді.Ауру адамның сарысуында қоздырғышқа қарсы антиденелер табылса, онда диагноз қоюдың мүмкіншілігі туады. Сонымен қатар, серологиялық реакциялар микробтардың антигенін, түрлі биологиялық белсенді затгарды, қан тобын, тін және ісік антигенін, иммунды комплексті, жасушаның рецепторларын және т.б. анықтауға қолданылады.Ауру организмнен микробты бөліп шығарған кезде олардың ауру тудырғанын дәләлдеу үшін гипериммунизацияланған диагностикалық иммунды сарысуды колданады. Бұл тәсіл серологиялық идентификациялау деп аталады.

Микробиологияда және иммунологияда агглютинациялық, преципитациялық, бейтараптау, комплемент байланыстыру, таңбаланған антидене мен антигендер арқылы жүретін (радиоиммундық, иммундыферментгік, иммундыфлюоресценттік) реакциялар өте кең колданылады. Олар бірінен бірі жүргізу техникасымен, соңғы көрнісімен ажыратылады. Бірақ, олардың барлығының негізінде антиген мен антидененің өзара байланысуы болады, және де олар антиденені, не болмаса антигенді анықтау үшін пайдаланылады. Иммунды реакциялар жоғары сезімталды және спецификалы.

Төменде иммундыдиагностикалық реакциялардың ең бастыларының механизімінің принциптері мен сызбанұсқасы келтірілген.

12.2. Агглютинциялық реакциялар

Агглютинациялық реакция - АР (лат. аgglutinatіо - желімдеу) корпускулалық (бактериялар, эритроциттер, не басқа жасушалар, сонымен қатар макромолекулалық агрегаттар) антигендерді антиденелермен байланыстыру арқылы өтетін қарапайым реакция.

АР-дың бірнеше нұсқасы қолданылады: жайылма, болжамдау, жанама және т.б. Агглютинациялық реакцияның нәтижесі оң болған кезде көрінетін тұнба пайда болады. Реакцияның жүру механизімі 20- сызбанұсқада көрсетілген.

АР-ды пайдаланудың мақсаттары:

аурудың қан сарсуындағы антиденені анықтау үшін. Мысалы, сарыпта (Райт, Хеддельсон реакцияларьі), іш сүзегінде (Видаль реакциясы) және тағы басқа жұқпалы ауру түрлерінде;

аурудан бөлініп шығарылған қоздырғыштың түрін анықтауға;

эритроциттердің аллоантигеніне қарсы моноклоналды антиденелерді қолдану арқылы қанның қай топқа жататынын анықтау үшін.________________________________________________________________________________255

Ауруда антидене бар екенін анықтау үшін агглютинация реакциясының жайылған түрін қояды: щәртүрлі ёрітіндісіне диагностикум (физиологиялық ерітіндідегі өлтірілген микробтар ) қосылады, остатқа +37°С -та бірнеше сағаттқа қойылғаннан кейін ең жоғарғы суйылтуда павда болған тұнбаны ,айды (сарсудың титрі).

Агглютинацияның сипаты және шапшандығы антигенмен антидененің түріне байланысты. Мысал 'нде 0 -диагностикум мен (О-антиген) Н-диагностикумді (Н-антиген) келтіруге болады. О диагнос- лымен агглютинация (олтірілген микробтардың жасушасы) үсақ дәнді түнба ретінде болса, ал Н - иостикумымен (талщықты антигендері бар) ірі дәнді, жапалақтаған түрде түнба береді. Егерде аурудан алынған микробтардың түрін анықтау қажет болса,онда агглютинация реакциясының түрін қояды. Реакция зат шынысының бетінде қойылады. Реакцияның нәтижесі оң болған кезде, яның жайылған түрін қояды.

Туыстығы бар әртүрлі микробтар агглютинациалық сарсудың бір түрімен агглютинацияға түсуі кін. Ол көрніс микробтардың қай гүрге жататындығының дәлелдеудін қыйындатады. Сондықтан, ысуды қайшылас агглютинация беретін антиденелерден тазартады. Ондай сарысулар адсорбталған артылған) агглютинациялық сарысу деп аталады. Ондай сарысудың тек қана микробтың бір дарасына бағытталған өзіндік антиденелері болады. Агглютинациялық монорецепторлық диагностикалық ~ысуды алу тәсілін 1902 жылы А.Кастеллани үсынған.

Жанама гемагглютинациялың реакция (ЖГАР). Реакцияның принципі антигенмен антидене қондырған эритроциттерді, не латексті қолдануға негізделген (21-сызбанүсқа). Олар сарысудағы антигендермен не антиденелермен өзара қатынасқанда бірімен бірі жабысып пробиркада ирекшетті көріністі түнба түседі. Реакцияның нәтижесі теріс болған кезде «түйме» тәрізді түнба болады (22-сыз- банүсқа). Әдетте бүл реакцияны эритроциттерге қондырған антигендер арқылы сарсудағы антденелерді анықтайды. Реакция керісінше вариант түрінде қолданылуы мүмкін, яғни эритроциттерге қондырылған антиденелермен антигенді анықтайды, бірақ бүл вариант сирек қолданылады. Аталған вариант «керісінше гемагглютинациялық реакция» деп аталады (КГАР). КГАР-ды жүқпалы аурудың диагнозын қою үшін, адам ағзасының гормондарға, дәріге сезімталдығын анықтау үшін тағы басқа жағдайларды дәлелдеуге

цанады.

Коагглютинациялық реакция. Қоздырғыштың жасушаларын алдын ала иммунды сарысумен гвделген стафилококтардың комегімен анықтайды. Стафилококтардың қүрамындағы А-ақуызы цененің Ғс- бөлшегіне тектестігі бар болғандықтан олар антиденелермен бейспецификалық байланысқа усе алады да, содан кейін ол антиденелер белсенді орталығымен өзіне сәйкес микробтармен байланысып, "нының нәтижесінде стафилококтан, антденеден және анықталып отырған микробтардан түратын папақталған түнбаға түседі.

Гемагглютинацияны тежеуші реакция (ГАТР) Реакция вирустың антигендерін иммунды арысуыдың антиденелері тосқауылдап, вирустың эритроциттерді агглютинацияға түсіру мүмкіншілігін жоғалтуына негізделген (23-сызбанұска). ГАТР-ды, қоздырғыштары эритроцитпен байланысу мүмкіншілігі бар вирустар тудыратын аурулардың диагнозын қою үшін қолданады (тұмау, қызылша, қызамық, кенелік энцефалит).

Агглютинациялық реакциялар медицинаның басқа саласында да, мысалы, қанның кай топқа жататынын, резус-факторды, антирезустық антиденелерді ( Кумбс реакциясы) анықтау үшін қолданылады.

Жанама Кумбс реакциясы. Резус факторға қарсы пайда болатын антиденелер бірваленттік толық емес түрге жатады. Олар эритроциттермсн спецификалық байланысады, бірақ агглютинацияға жеткізе алмайды. Однай антиденелерді анықтау үшін жанама Кумбс реакцисын қолданады. Рекция өткізу үшін антирезустік антидене+резус оң эритроциттер жүйесіне агглютиация іуғызатын антиглобулинді сарысу қосады (24-сызбанұсқа). Мысалы, реакцияны перзенттің гемолитикалық ауруының диагнозын қойғанда пайдаланады.

_________________________________________________________________________________________256