9.2.2. Иммундық жүйе қызметінің ұйымдастырылуы

Жоғарыда келтірген мәліметке сәйкес иммундық жүйе қызметінің үйым-дастырылуы өте күрделі. Өзінің спецификалық жүмысын атқару үшін, яғни генетикалық бөгде затгарды танып және жойып, иммундық жүйенің қүрамдарының жүмысын реттеп, ағзаның ішкі ортасының генетикалық түрақтылығын сақтау үшін әр түрлі және әр санды жасушалар тобы мен ерітілетін факторлар керек. Өмір сүру жолында жасушалар организмде үнемі қайта айналып жүріп, біреуі өліп, екіншісі қайта пайда болып отырады.

Нақтылы қажеттілікке сәйкес иммундық жүйенің спецификалық іс-әрекеті - белсендірілу, не супрессиялану. Иммундық жауаптың багытына қарай тәуелсіз иммунды жауап барлық жасушалар түрінің өзара қатынасы арқылы, яғни жасушалық кооперация жағдайында өтеді. Антигендер, жасушалардың тікелей қатынасы және ерітілетін факторлар (цитокиндер, макро- және микроорганизмдер жасушаларының ыдыраган заттары) иммундық жүйенің тітіркендірушісі, белесендіруші сигнал болып табылады. Иммундық жауаптың кез келген түрінің дамуында оныңретімен ауысып отыратын кезеңдер сатысынан тұратыны байқалады.

9.2.2.1. Иммундық жүйе жасушаларының өзара әрекеттестігі

Алдыңғы бөлімдерде айтылғандай иммундық жүйенің іс атқаруына міндетті түрде жасушалардың өзаралық тығыз әрекеттестігі қажет. Жасушалардың бірімен бірі байланысуы үшін олар қашықтан байланыстыратын ерітілетін факторларды және тікелей түйісуді қолданады. Жасушалардың өзаралық әрекеттестігінің механизмінің негізінде рецептор - лигандалық өзара әрекеттесу жатады.

Иммунды жауагі жасушаларының бірімен бірі байланысып әрекеттесуінде ерітілетін факторларды бөліп шығару әмбебап тәсілдің бірі болып табылады. Олардың қатарына цитокиндер жатады. Қазіргі уақытга цитокиндердің'25 түрі белгілі (9.2-кесте).

Цитокиндер құрылысымен, атқаратын әрекетімен өзгеше бір түқымдастыққа жататын биологиялық белсенді молекулалар. Оларға ортақ бірқатар сипаттар тән:

_______________________________________________________________________________218

Әдетте цинокиндердің жасушада қоры болмайды, олар тиісті ынталандырылғаннан кейі синтезделінеді.

Цитокиндік сигналды қабылдау үшін жасушатиісті рецепторларды экспрессиялайды, олар бірнеим цитокиндермен өзара әрекетгесе алады.

• Цитокиндер өскіндігі, деңгейі және дифференциялану бағыты әр түрлі жасушалармен синтезделеді.

Иммундық жүйенің жасушаларының субпопуляциялары өздері синтездейтін цитокиндердің спектрі және олардың рецепторлары бойынша ажыратылады.

Цитокиндер әмбебап, тиімділігі бойынша көп көрністі, бір-бірін қолдаушы болып келеді.

Цитокиндер қатар түрған жасушаларға (паракриндік реттеу) және оның өніміне де (аутокриндік ретгеу) әсер ете алады.

Цитокиндік реттелу сатьшы сипатта болады: жасушаның цитокиннің бір түрімен белсендірілуі олардың екінші түрінің синтезделуін туғызады.

Олар ішкі секрециялық гормондарға қарағанда қысқа қашықгық медиаторлар - олардың әсері көбінесе шыққан жерінде өтеді. Сонымен қатар, қабынуға қарсы кейбір цитокиндер (ИЛ-1,6, альфа-ОНФ т.б.) жүйелік әсер ете алады. Цитокиндерді атқаратын жүмыс бағытына сәйкес жүйелеуге болады:

Иммундық қабынуға дейінгі медиаторлар (ИЛ-1,-6,-12, альфа- ОНФ т.б.);

Иммундық қабынудың медиаторлары (ИЛ-5,-9,-10, гамма- ИФН т.б.);

Лимфоциттердің пролиферациясын және дифференциациялануын реттеушілер (ИЛ-2,-13,-14; өсуді трансформалайтын фактор -бетта ТФР);

Жасушаларды өсіруші фактор, не колония ынталандырушы фактор (ИЛ-3,-7, т.б.);

Хемокиндер, немесе жасушалық хемоаттрактантгар (ИЛ-8 және т.б.).

Негізгі цитокиндердің қысқаша сипаттамасы (9.6-кестеде көрсетілген). Жасушалардың өзара тікелей байланысы екіжақтың қүрамындағы рецепторлар арқылы өтеді.

Кесте 9.6.

Негізгі цитокиндердің сыпаттамасы

Цитокин-	Молекула-	Продуцент-	Рецептор
дер	сының көлемі (аминқыш- қылдық қалдық- тар)	жасуша		Био логиялық күшті әсері
ИЛ-1 бета	153	Макрофаг	СD121	Жергілікгі әсер: Т-лимфоцит пен макрофагті белсендіру Жүйелік әсер: Септикалық піокгың дамуы
ИЛ-2	133	Активтелген Т1-	СD25,122,	Жасушаның өмірсүрушілігін
		хелпер	132	демейді Т-, В -лимфоциттер мен табиғи киллердің өсіп- өнуіндемейді
ИЛ-3	133	Т-лимфоцит	СDІ23	Жанжақты колониядемеуші факгор
ИЛ-4	129	Т-лимф оцитдабиғи киллер, тін базофилі	СD124,132	ТО -хелпердің Т2-жасушаларға ауысуын бағыттайды
ИЛ-5	115	Т2-хелпер,тін базофилі	СD125	Эозинофилдерді белсендіреді. Иммуноглобулин Е сыныбының синтезін демейді

___________________________________________________________________________________219

ИЛ-6	184	Т-лимфоцит,макрофаг	СD126,130	Жергілікгі әсер: Т-,В-лимфоциттердін өсуі мен талданылуьш демейді Иммуноглобулин А сыныбының биосинтезін үдетеді Жүйелі әсер: Безгек тудырады Бауьфда шұғыл фазаның ақуыздарының биосинтезін үдетеді
ИЛ-7	152	Сүйек майының жасушалары, гамма- дельта Т-лимфоцит	СD127,132	ПреТ-, преВ- және гамма-дельтаТ -лимфоциттердің кебеюін қолдайды
ИЛ-9	125	Т2-хелпер	СD132	Тін базофиддерін белсендіру
ИЛ-10	160	Т2-хелпер, макрофаг, В-лимфоцит	IL-10R	Иммуноглобулиндердің 04 сьшыбына ауыстырылуын көтермелейді
ИЛ-11	178	Фибробласт	СD130	ИЛ-З-ке қарсылас
ИЛ-12	503	Макрофаг,В-лимфоцит	СD132	Т0 -хелпердің Т1 -жасушаларға ауысуын бағыттайды Т-киллердің жетіліуін қолдайды Табиғи киллерді актавтейді
ИЛ-13	132	Т2-хелпер	СD132	ТО-хелпердін Т2-жасушаларға ауысуьш бағыттайды В-лимфоцитті активтейді Иммуноглобулиндердін Е сьшыбына ауыстырылуын
ИЛ-15	114	Т-лимфоцит	СD122,132	көтермелеиді Іссікке карсы әсері Т-лимфоциттер мен табиғи киллердін өсіп-өнуін кодцайды
ИЛ-16	130	Т-лимфоцит, тін базофилі, эозинофил	СD4	Т-хелперге,моноциттерге, эозинофилдерте хематтрактант
ИЛ-17	150	СD4+ иммунологиялық есте калудың Т-лимфоциті	IL-17R	Эпителиадцық, эндогелиалдык, >касушалармен фибробластарды цитокиндерді синтездеуін қолдайды
ИЛ-18	157	Активтелген макрофаг	ІL-1R (үқсас СD121)	гаммаИФН-ді Т-лимфоцитпен және табети килперлер мен синтездеуін мәжбүрлейді
Гамма ИФН	143	Т1-хелпер, Т-киллер, табиғи киллер	СD119	Марофаг пен табиғи киллерді белсендіреді Жасушаларда МНС 1, МНСІ1 сыныбыньщ экспрессияналуын демейді Т 1-хелпердің құрылуына, пайда болуына себебкер В-лимфоциттердің ісін бакылайды Ісікке карсы әсерлі

гм-ксм	127	Т-лимфоцит, макрофаг	СD116	Сүйек майындағы миелопэздің өсімін көтермелейді
Гамма- ТФР	112	Активтелген Т- лимфоциттер, моноциттер	Гамма ТGF-R	Өге күшті иммуносупрессор Ангногенезді қолдайды
ФНО- альфа	157	Активтелген макрофаг, нейтрофил, табиғикиллер және тін базофилі	СD120	Жерглілкті әсер: Инфекция жүкқанда сыртқы тінде жергілікті ісіктің ошағын тудырады Тағы басқа әсерлер Жүйелі әсер: Симптомдық шоктың көрністерін тудырады
МИФ	115	Т-лимфоцит |	МIF-R	Моноциттің көшуін тежейді

_______________________________________________________________________________200