Су ќоры жерлерініњ ќ±ќыќтыќ режимі мен босалќы жердіњ ќ±ќыќтыќ жаѓдайы

1. Су ќоры жерініњ ±ѓымы жєне оныњ ќ±рамы.

2. Су ќорыныњ жеріне меншік ќ±ќыѓы.

3. Босалќы жердіњ т‰сінігі.

1-сұрақ. Ќазаќстан су ќоры жерініњ ењ аз мµлшерімен ќамтылѓан елдердіњ ќатарына жатады. Су ќорыныњ жері ретінде су айдындары (µзендер, кµлдер, су ќоймалары, каналдар, ішкі тењіздер, аумаќтыќ сулар), м±здаќтар, батпаќтар, гидротехникалыќ жєне басќа да су шаруашылыѓы ќ±рылыстары орналасќан жер, сондай - аќ су ќорѓанышы белдеулеріне бµлінген жер танылады. М±ндай жерлер 3,6 млн га жерді ќамтып, елімізді дербес жер санатын ќ±рап отыр. Су ќоры жерінен су ресурстарын шаруашылыќќа, денсаулыќќа, мєдени - т±рмыстыќ ќажеттер ‰шін пайдалануѓа байланысты оларды ауыз суы, т±рмыстыќ, кµлік суы, аѓаш аѓызу, балыќ µсіру, курортты немесе шипалы су жєне балшыќ сулары деп бµле аламыз.

Су ќоры жерініњ ќ±рамынан жер учаскілерін беру ќ±ќыѓы Ќазаќстан Республикасыныњ Су зањдары мен Жер зањдары бойынша жергілікті атќарушы органдар салыќ су ресурстарын басќарушы ќ±зыретті органмен келісімге келе отырып с±раныс беріп отырѓан жеке жєне зањды т±лѓаларѓа ауыл шаруашылыѓыныњ, орман, балыќ, ањшылыќ, сондай-аќ жергілікті атќарушы органдар µз ќ±зіреті шегінде су ресурстарын басќарушы салалыќ органыњ ±сынысымен су ќоймалдары , µзендер, кµлдер, каналдар, ішкі сулар, м±здыќтар, батпаќтар жаѓалауынан, гидротехникалыќ жєне басќа да су шаруашылыѓы ќ±рылыстары жанынан су ќорѓау аймаќтары мен белдеулеріне аталѓан су ќоры жерініњ жаѓалаулы жер учаскелерін бµлуге ќ±ќыѓы бар. Сонымен су ќоры жерініњ ќ±рамын су ресурстары элементі бар жер учаскесі ќ±райтындыѓы аныќталып, оны ішкі су ќорлары мен мемлекеттік шекара шегінде Каспий жєне Арал тењіздері мањындаѓы жер учаскелері танытып отыр.

Аталѓан су ќоры жеріндегі су ресурсты объектілерін физика географиялыќ, гидрорежимдыќ жєне де µзге де табиѓи орналасу жаѓдайларына ќарай тµмендегіше жіктеп кµрсете аламыз:

• жер ‰сті су объектілері;

• ішкі тењіз сулары;

• ЌР шекаралыќ сулары;

• жер асты су объектілері.

Осы негізде су ќоры жерініњ бір т±тас ж‰йелі нормалы режимін ќарау ‰лгісі ерекше санаттарѓа ќарай жеке - дара сараланады.

Су ќоры жеріндегі су объектілерін алып жатпаѓан жерлерде суды ќорѓау аймаќтары мен жаѓалаулы ќорѓаудаѓы к‰зетаймаќтары белдеулері бар екендігін ескертіп, ол жерлерді су ќоры жеріндегі сусыз аймаќтар деп тануѓа болады. Су объектілері жоќ су ќоры жерінде арнайы суды ќорѓау аумаќтарына арнаѓан арнайы режимді саќтау табиѓатты ќорѓау шаралар кешенініњ ќ±рамды бµлігі ретінде таныла отырып, жаѓалаулы аумаќтарды ќорѓау мен т±тас су ќоры жерініњ гидрохимиялыќ, гпдробиологиялыќ, санитарлыќ жєне экологиялыќ жаѓдайын кµтеруге негіз бола алады. Осы т±рѓыда су ќорыныњ жерінде суды ќорѓау аумаѓыныњ ені былайша аныќталмаќ:

• µзендер мен кµлдер ‰шін - судыњ жазѓы кезењдегі кµржылды ќалыпты жаѓдайыныњ орташа мµлшерімен;

• су ќоймалары ‰шін - судыњ тіректі бµгеттерініњ ќалыпты жаѓдай мµлшерімен;

• тењіз сулары ‰шін - судыњ тасуыныњ ењ кµп мµлшерлі шегімен;

• батпаќтар ‰шін - µзініњ шекаралы аймаѓымен.

Аталѓан негіздер бойынша µзенніњ суды ќорѓау аумаѓы жерініњ ењ аз мµлшерлі ені халыќаралыќ стандарт бойынша сол µзенніњ басталар жерінен ±зындыѓына тєуелді есептеліп, аныќталуы ќажет. Мысалы, µзенніњ ±зындаѓы 10 км -ден 50 км - ге дейін болса, 100 метр, 100 км -ден 200 км - ге дейін болса 300 метр, µзенніњ ±зындыѓы 200 км -ден 500 км - ге дейін болса, 400 метр, ал µзенніњ ±зындыѓы 500 км -ден жєне одан да ±зын болып жатса - ол жердіњ суды ќорѓау аумаѓыныњ ені - 500метр болады. Осылайша µзенніњ басталар жерінен бастап оныњ суды ќорѓау аумаѓы жерініњ радиусы 50 метрден кем емес болып айќындалады.

Кµлдер мен су ќоймаларыныњ суды ќорѓау аумаѓы жерініњ ењ аз мµлшерлі ені сол жердіњ сулы аймаѓы мен шыѓанаѓын алып жатќан алањы 2 км² болса - 300 метр, ал 2 км² - ден кµп болса - 500 метр депесептелуге жатады. Сондай - аќ су ќоры жеріндегі суды ќорѓау аумаѓы шекарасында жаѓалаулы к‰зет белдеулері табиѓатты пайдаланудыњ шектерін толыќтыру маќсатында айќындалуы ќажет. Жаѓалаулы к‰зет белдеулері ењ аз мµлшерлі ені су объектісіне барып тірелетін пайдаланудаѓы жерге тєуелді аныќталады, келесі жаѓынан судыњ тірелетін аумаѓы µзініњ жаѓалауы µте тік баурайымен ені б±л белдеудіњ 15 - тен 100 м - ге дейін жерді алып жатуы м‰мкін. Су жєне жер зањдарында ќарастырылѓан негіздер бойыншасуаттар учаскілерініњ (су тоќтайтын, жиналатын жер) жаѓалауы к‰зет белдеулерініњ ені аса баѓалы балыќ шаруашылыѓына мањыз бере отырып, судыњ б±рылу ерекшелігі мен барып тірелетін жерге тєуелсіз 100 м-ден кем емес мµлшерде айќындалуы тиіс.

2-сұрақ. Жергілікті жєне шаруашылыќ мањызы бар су шаруашылыѓы ќ±рылыстарын алып жатќан су ќоры жерініњ ќ±рамындаѓы жер учаскілері, сондай - аќ шаруашылыќ ж‰ргізуші бір субъектініњ жер учаскісіне ќызмет ететін ирригациялыќ ќ±рылыстары жекешелендірілген жаѓдайдан µзге негіздерде су ќорыныњ жеріне бірт±тас мемлекеттік меншік танылады.

Аталѓан маќсаттаѓы жер санатыныњ жер учаскілері су шаруашылыѓы ќ±рылыстарын пайдалану мерзіміне ќарай оларды реттегіш алдын - алу (аммортизация) нормаларын ескере отырып, су ќорын пайдалану мен ќорѓау саласындаѓы уєкілетті органмен келісім бойынша бес жылдан ќырыќ тоѓыз жылѓа дейінгі мерзімге жалѓа немесе сенімгерлік басќаруѓа берілуі м‰мкін.

Су шаруашылыѓы ќ±рылыстарын мемлекеттік меншіктен жалѓс немесе сенімгерлік басќаруѓа беру ашыќ тендерлер µткізу жолымен ж‰зеге асырылатындыќтан, сол су ќоры жерініњ жер учаскелері жер пайдаланушыларѓа ортаќ жер пайдалану ќ±ќыѓы мен де берілуге жатады.

Су ќоры жерінде суды пайдалану процесіне канализациялыќ ж‰йе мен одан суды пайдалануды табиѓи су падалану ќ±ќыѓына жатќызуѓа болмайды. Демек, аталѓан процес су ќоры жерініњ ќ±ќыќтыќ режимімен реттелуге де жатпайды.

Осы аталѓандардан - аќ су ќоры жерінде суды пайдалануды жалпы жєне арнайы, жеке жєне бірлесіп, (алѓашќы) бастапќы жєне кейінгі су пайдалану деп бµлудіњ мањыздылыѓы айќындала т‰седі.

Б±л жерде арнайы р±ќсат алмай - аќ, бураќ экологиялыќ, техникалыќ жєне санитарлыќ ќауіпсіздік маќсатында шек ќойылуы мен ауыз су жєне µзге де µз м±ќтажын ќанаѓаттандыру ‰шін су ќоры жеріндегі суды пайдалану жалпы су пайдалану деп танылады.

Ал арнайы су пайдалану деп - су ќоры жеріндегі су кµздерін халыќтыњ т±рмыстыќ, ауылшаруашылыќ, µнеркєсіптік, энергетикалыќ маќсатта жєне жер астындаѓы суларды ерекше режимде аќылы пайдалануды айтамыз.

Сонымен ќатар су ресурстарыныњ ішінде су ќоймалары мен олардыњ бір бµлігі жеке пайдаланудыќажет ететін ќызметті ж‰зеге асыру ‰шін мемлекеттік емес зањды т±лѓалар мен жеке т±лѓаларѓа пайдалануѓа беріліп, ол су ќоры жерініњ жеке пайдалану ‰лгісін кµрсетеді. Мемлекеттік емес зањды т±лѓалар немесе жеке т±лѓалардыњ ортаќ пайдалануларында су ќоймаларын бірлесіп пайдалану µзге м‰дделерді ескеріп, су пайдалану ќ±ќыѓын ж‰зеге асыруда су ќоры жерініњ ќ±ќыќтыќ режиміне кері єсер етпеуі тиіс. Су ќоры жерінен суды арнайы р±ќсатпен алѓашќы болып, тікелей мемлекеттенуаќытша пайдалануѓа алу бастапќы су пайдалану ќ±ќыѓы деп танылса, ал бастапќы су пайдаланушылардын келісім шарт негізінде ќосалќы су пайдалануѓа алу су ќоры жерініњ кейінгі су пайдалануы деп аталады.

Ќолда бар су ресурстарыныњ санын ±лѓайту мен сапасын жаќсарту ‰шін су жетіспеушілігін тартып отырѓан µњірлерде µзен аѓынын реттеу жµніндегі оныњ ішінде бассейнаралыќ ќайта бµлу, сондай - аќ жер асты ауыз суларын пайдалануды жеделдету жµніндегі ж±мыстарды жалѓастыру ісін эколгиялыќ, экономикалыќ, ±йымдыќ т±рѓыда кешенді дамыту ‰шін су ќоры жерініњ мемлекеттік меншікте болуы тиімді н±сќа деп танылмаќ. Осы баѓытта су ќоры жерініњ пайдаланысќа т‰су м‰мкіншілігі мен оныњ халыќтыњ м±њ - м±ќтаждыѓын ќанаѓаттандыру саласында ЌР "Су пайдаланушылардыњ салыќ т±тыну кооперативі туралы" зањныњ µмірге келуі толѓаѓы келегн мєселені шешуге кµп септігін тигізбек. Аталмыш зањ су ќоры жерінен суды беру мен пайдалану жµніндегі ќызметті ж‰зеге асыру процесінде жеке жєне зањды т±лѓалардыњ - су пайдаланушылардыњ селолыќ т±тыну коопетариві м‰шелерініњ мемлекеттік органдармен жєне су пайдаланушылардыњ селолыќ т±тыну кооперативініњ м‰шелері болып табылмайтын т±лѓалар арасында туындайтын ќоѓамдыќ ќатынастарды реттеуге негізделген нормалардан т±рады.

Алайда су ќоры жерінен су пайдаланушылар кооперативініњ ќызмет кµрсету аумаѓында гидротехникалыќ ќ±рылыстарды, ќ±рылымдарды жєне жабдыќтарды пайдаланатын су пайдаланушылар кооперативініњ м‰шелеріне µз бетінше:

• су шаруашылыѓы ќ±рылыстарын жобадан тыс су ќоры жерінен ;

• сумен жабдыќтау ж‰йесінде, су ќоймаларында, уаќытша мойнаќтар арналарында, сорѓы станцияларында жєне басќа да ќ±рылыстарда жобада кµзделмеген ќ±рылѓылар орнатуѓа;

• басќа су пайдаланушылардыњ м‰дделеріне н±ќсан келтіретін µзге де іс-єрекеттер жасауѓа зањ бойынша ќатањ тыйым салынбаќ.

Сонымен су ќорыныњ жеріне деген бірт±тас мемлекеттік меншік ќ±ќыныњ болуы су объектілеріне ж‰ргізілетін мемлекеттік су кадастрыныњ сапалы ќызмет аясын танытып, су ќорыныњ мониторингтік іс ж‰ргізу процесініњ µмірлік ±станымын ќанаѓаттандыруѓа да жаѓдай жасайды деп білеміз.

3-сұрақ. Мемлекеттік м‰дде т±рѓысынан алѓанда єрбір т±лѓаныњ ќарауында жердіњ болу - болмауы шарт емес. Мєселе елдіњ жалпы жер ќоры болуында. халыќаралыќ ќарым - ќатынаста мойындалѓан тиісті мекені мен жерініњ болмауынан µзініњ тєуелсіздігін алып, мемлекеттігін ќалыптастыра алмай келе жатќан талай халыќты кµруге болады. Демек, "Жері жоќ ел - жетім ел" деп те айтылуы т‰сіне білген адамѓа жер±йыќтыњ кµлењкесін іздеумен тењ. Сондыќтан жерді келер ±рпаќ ‰шін саќтауѓа, резервтік ќор жасауѓа, босалќы жер санатын саќтап т±руѓа елімізде тек мемлекеттіњ ѓана дараланѓан ќ±ќыѓы бар. Зањды негіздер бойынша басќа ешбір т±лѓаѓа м±ндай ќ±ќыќ берілуге жатпайды. Демек, жеке меншіктіњ немесе жер пайдаланудыњ ќарауына жатпайтын запастаѓы жер ќорынан дербес босалќы жер санаты келіп шыѓады. Б±ѓан ќоса Ќазақстан Республикасы ‡кіметініњ арнайы ќаулысымен эколгиялыќ сараптаманыњ нєтижесінде ядролыќ ќару сынаќтары ж‰ргізілген пайдаланыстаѓы жер учаскілері босалќы жер санатыныњ ќ±рамына беріледі.

М±ндай ядролыќ ќару сынаќтарын ж‰ргізілген жер учаскелерін ядролыќ ќаруды сынаудыњ зардаптарын жою жєне кешенді экологиялыќ зерттеу жµніндегі барлыќ іс - шаралар аяќталѓаннан кейін мемлекеттік - санитарлыќ эпидемиологиялыќ жєне экологиялыќ сараптаманыњ оњ ќорытындысы бойынша босалќы жер санатынан шыѓарып жеке меншікке немесе жер пайдалануѓа беру м‰мкіншілігін µз ќ±зыреті шегінде ЌР ‡кіметі шешеді. Сонымен ќатар жер ќ±ќыѓы ѓылымында босалќы жер ±ѓымын - меншіктегі, пайдалану мен иелену ќ±ќыѓыны тоќтатќан кез - келген жер учаскесі мен жер зањдарында кµрсетілген µз еріктерімен бас тартылѓан жер учаскілері, пайдалану мерзімі біткен жер учаскілері, жер иеленушініњ ќайтыс болуы нєтижесінде мемлекет меншігіне µткен жер учаскелері толыќтырады деп ќосымша негіздердіњ т‰сіндіруімен толыќ айќындау оњды танымдыќ ќ±былыс болып табылады.

1. Жер учаскесіне жеке меншік құқығын немесе жер пайдалану құқығын тоқтату негіздері

2. Жеке меншік құқығынан немесе жер пайдалану құқығынан бас тартуы

3. Меншік иесінің немесе жер пайдаланушының міндеттемелері бойынша жер учаскесінен немесе жер пайдалану құқығынан өндіріп алу

4. Жер учаскесін мемлекеттік қажеттіліктер үшін алып қою, оның ішінде сатып алу жолымен алып қою

5. Жер учаскесін сатып алу

6. Мемлекеттік қажеттіліктер үшін мемлекеттік жер пайдаланушыдан жер учаскесін алып қою

7. Төтенше жағдайлар кезінде жер учаскесін уақытша алып қою

8. Мақсаты бойынша пайдаланылмаған жер учаскесін меншік иесінен және жер пайдаланушыдан алып қою

9. Жерді тәркілеу

10. Меншік немесе жер пайдалану құқығы тоқтатылған жағдайда жер учаскесін бағалау

11. Мемлекеттік меншіктегі жерлерге құқықтарды сауда-саттықта (конкурстарда, аукциондарда) алу

12. Мемлекеттік және мемлекеттік емес жер пайдаланушылар құқықтық жағдайының ерекшеліктері

13. Жер учаскесіне құқық беру тәртібі мен жерт учаскелерін беру нормалары

14. Бөлінетін және бөлінбейтін жер учаскелері

15. Жер учаскесіне ортақ меншік немесе ортақтасып жер пайдалану

16. Жерге меншік құқығының мазмұны

17. Жер учаскесіне меншік құқығының туындауы

18. Азаматтар мен заңды тұлғалардың жер учаскелеріне меншік құқығы

19. Жер қатынастарындағы жеке меншік құқығының объектілері

20. Жерге деген жеке меншік құқығын іске асыру тәртібі

21. Жер пайдалану құқығының заттық құқық ретіндегі режимі мен оның түрлері

22. Жер пайдалану құқығының субъектілері

23. Жерді тұрақты пайдалану құқығы

24. Уақытша жер пайдалану құқығы

25. Уақытша өтеусіз жер пайдалану құқығы

26. Уақытша өтеулі жер пайдалану (жалдау) құқығы

27. Жер пайдалану құқығының әмбебап құқықтық мирасқорлық тәртібімен ауысуы

28. Қызметтік жер телімі

29. Жер учаскесіне құқық шектері

30. Жер учаскесіне құқықтық табыстау тәртібі

31. Жер құқығының түсінігі мен пәні

32. Жер құқығының негізгі қағидалары

33. Жер құқығының жүйесі

34. Құқықтық реттелудің объектісі ретіндегі жердің түсінігі мен ерекшелігі

35. Жер құқық қатынастарының түсінігі мен түрлері

36. Жер құқық қатынастарының субъектілері

37. Жер құқық қатынастарының объектілері

38. Жер құқық қатынастарының мазмұны

39. Жер құқық қатынастарының пайда болуы және өзгеруі

40. Жер құқық қатынастарының тоқтатылуы

41. Жер құқығы қайнар көзінің түсінігі

42. Жер құқығы қайнар көздерінің жүйесі

43. Жер заңдарының міндеттері

44. Жер заңдарының принциптері

45. Жерге меншік құқығының түрлері