Ауыздың қайталанба афталы қабынуы

Ауыз кілегей қабығында афталы бөрткендер көптеген аурулар кезінде байқалады. Грек тілінен аударғанда афта-«язвочка», кішкентай жара деген ұғымды білдіреді. Негізінде афта деп диаметрі 0,5-0,7 см домалақ немесе сопақ пішінді эрозия ошағын айтады. Көпшілік жағдайда афтаның төңірегінде оны сақинаға ұқсап қоршаған жіңішке қызыл қабыну жолағы, ал бетінде ақшыл немесе ақшыл-сары түсті өліетті-фибринді қақ орналасады. Жазылу уақыты ұзаққа созылған афта әртүрлі жергілікті және жалпылай әсерлерден тереңдеп жараға айналуы мүмкін. Афта тыртықтанбай жазылады, ал жаралы ошақ тыртықтанып жазылады.

Афтаға ұқсас эрозиялы бөрткендер вирустық және жұқпалы аурулар, дәріден дамыған аллергия, әртүрлі жарақаттану, иммунитет тапшылығы кездерінде байқалады. Көпіршікті бөрткендермен қатар, афталар ауыздың жедел және қайталамалы герпестік қабынулары, белдеме теміреткі, герпестік баспа (ангина), аусыл сияқты вирустық аурулар кезінде орын алады.

Ауыздың қайталанба афталы қабынуы (рецидивирующий афтозный стоматит – stomatitis aphtosa recidiva) – ауыздың кілегей қабығының ауық-ауық қабынуға ұшырап, афталардың және жаралы бөрткендердің шығуымен сипатталатын ауру.

Ауыздың афталы қабынуы – ауыз кілегей қабығы ауруларының ішінде кеңірек тараған ауру және әртүрлі авторлардың ұйғаруынша таралымы 10-40% құрайды. Соңғы жылдары бұл көрсеткіштің өсе бастағаны және аурудың ауыр түрлерінің жиілегені байқалады. Ауру ересек адамдар арасында жиірек кездеседі. Алғаш аурудың белгілерін 1888 ж Микулич және Кюммель сипаттап жазған. Этиологиясы мен патогенезі толық дәлелденбеген.

Аурудың патологиялық факторлары қатарына вирустарды, стафилококтардың L-формаларын, аллергиялық және инфекциялы-аллергиялық, нейродистрофикалық, конституциональдық факторларды жатқызады. Оның патогенезінде иммундық реактивтіліктің төмендеуі, спецификалық емес қорғаныстың бұзылуы орын алады. Көпшілік жағдайда қан сарысуының комплементтарлық және бактериальдық белсендігінің азаюы, Т- және В-лимфоциттер балансының (теңдігінің) бұзылуы, клеткалық иммунитет тапшылығы, нейтрофильдердің фагоцитарлық және қорыту қызметтерінің төмендеуі байқалады. Қайталамалы афталы қабынумен ауырған адамдарда бактериалдық және тін антигендеріне баяу дамыған жоғары сезімталдық анықталған. Оның ішінде стрептококқа, стафилококқа, протейге, ішек таяқшасына, кілегей қабық антигендеріне жоғары сезімталдық қалыптасқаны дәлелденген. Мұның өзі аутоантигендердің көптеп қорлануына және аурудың қайталануын туындататын иммунды-патологиялық реакциялардың дамуына жағдай туғызады. Мұндай өзгерістердің дамуы организмде созылмалы инфекция көздерінің (созылмалы тонзиллит, Гаймор қуысының, көмейдің, асқазан-ішек жолының, периодонттың және пародонттың қабынулары) болуымен тығыз байланысты.

Ауыздағы жергілікті иммунитеттің өзгеруі сілекейде лизоцим концентрациясының, секреторлық JgA-ның мөлшерінің азаюымен, антиденелердің (көбінесе саңырауқұлаққа қарсы) функционалдық белсенділігінің төмендеуімен сипатталады.

Ауыздың қайталама афталы қабынуының патогенезінде «айқас» иммундық реакцияның маңызы бар және ол төмендегі қағидамен әсер етеді. Кілегей қабық бетінде және ішекте ұқсас бактериялар бар. Кілегей қабық жабынды эпителий клеткаларының антигендік құрылысы кейбір ішек бактериаларының антигендік құрылысына ұқсас келеді. Сондықтан, кейбір жайсыз жағдайлар әсер еткенде ішек бактериаларына қарсы құрылған антиденелер қателесіп, эпителий клеткаларына шабуыл жасайды. Осының нәтижесінде кілегей қабықта цитотоксикалық типті аутоаллергиялық жарақаттану дамиды, шағын аймақта эпителий клеткалары өліеттеніп, афта пайда болады. Мұның дәлелі ретінде ауыздың қайталама афталы қабынуы бар ауруларда асқазан, тоқ ішек және аш ішек, өт қабы қабынулары, асқазан мен ұлтабар жаралары жиі кездесетінін (50-78% дейін) келтіруге болады.

Клиникалық көрінісі. Афта шығар алдында кілегей қабық бетінде шағын қызарған қабыну дағы немесе қансызданған бозғылт ошақ пайда болады, ауырып немесе ысып-күйіп мазалауы мүмкін, бір-екі тәуліктен кейін немесе бірнеше сағаттан кейін орта бөлігінде эпителий қабаты некрозданып, эрозия ошағы пайда болып, афтаға тән белгілер дамиды. (сурет). Афта төңірегіндегі қызару және домбығу белгілері, табанындағы инфильтраттың қалыңдығы әрбір науқаста бірдей емес. Организмнің реактивтілігі жоғары жағдайда афтаның астында қалыңдау инфильтрат пайда болып, афтаға біраз көтеріңкі деңгей береді. Афтаның беті 2-4 күннен кейін қақтан тазарып, тағы 2-3 күннен кейін толық жазылады. Орнында бірнеше күнге дейін іркіле қызарған ошақ сақталады.

Аурудың бастапқы кезеңінде бірлі-екілі ғана афта шығады, кейде одан да көп шығуы мүмкін. Афталар көбінесе еріндер, екі ұрт, тіл кілегей қабықтарында орналасады, таңдайға, қызыл иекке сирек шығады. Дұрыс емделмеген жағдайда ауру ұзақ жылға созылады, жиі-жиі қайталанып тұрады және шыққан афталар саны да көбейеді.

Аурудың қайта қозуына қозғау салушы факторларға кілегей қабықтың әртүрлі жарақаттарын, жүйке күйзелістерін, дененің суыққа шалдығуын, асқазан-ішек жолы ауруларының өршуін, әйелдерде етеккір келуін жатқызуға болады. Ауызға афталар шыққан кездегі дене қызуының көтерілуі, бойды әлсіздік билеуі, аймақтық лимфа түйіндерінің ұлғаюы әр науқастың жеке тұлғалық ерекшелігіне, иммундық жүйесінің жағдайына байланысты болады.

Аурудың ауырлық деңгейіне байланысты үш түрін ажыратуға болады: жеңіл, орташа және ауыр. Жеңіл түрінде аурудың қайта қозуы сирек, афталар жылына бір-екі рет шығады да, саны да аз (1-2) және емдеу шарасынсыз-ақ өз бетімен жазылады. Ауруды емдеуге мән бермесе 1-3 жылда орташа түріне ауысады және жылына бірнеше рет қайта қозып отырады, афталар саны да көбейіңкіреп (3-5), жазылу уақыты ұзарады (7-9 күнге созылады). Ауыр түрінде дене қызуы көтеріліп, әлсіздік пайда болады, ауыз іші қатты ауырады, ауру жылына оншақты рет қайта қозады, кейде афталар толассыз пайда болады және көптеп (7-9) шығады, жазылу уақыты 3-4 аптаға созылуы мүмкін.

Клиникалық көрінісіне байланысты аурудың екі түрін ажыратуға болады: ауыздың қайталанба афталы қабынуы (фибринді түрі), терең тыртықтанатын (деформациялаушы) қайталанба афталар.

Ауыздың қайталанба афталы қабынуы кезінде (фибринді түрінде) ауыз кілегей қабығына шыққан афталардың көлемі үлкен емес (диаметрі 5-7 мм) және аса тереңдемейді, эпителий қабатында ғана орналасады. Афталар қатты ауыру сезімін туындатады. Тіл, ерін кілегей қабығында орнасқан кезде сөйлеу, ауызды ашып, ас қабылдау қиындайды. Афталардың саны көп емес (1-3), жазылу уақыты 7-14 күн, екі-үш айда бір рет кейде оданда жиі қайта шығып тұрады және жазылған кезде орнында тыртық және басқа белгілер қалдырмайды.

Афта аймағын гистологиялық зерттеу кезінде кілегей қабықта терең фибринді-өліеттене қабыну анықталады. Дәнекер тін қабатында қан тамырлары кеңейген, төңіректерінде инфильтрат орын алған. Тікенекті қабатта сұйық жиналған (спонгиоздану) және шағын қуыстар пайда болған. Кейінірек эпителий қабаты өліеттеніп, эрозия ошағы пайда болған және эрозиялы ақау бетінде тығыз фибринді қақ шөккен.

Сараптамалы диагностикасы. Сырт көрінісін салыстырған кезде афта төмендегідей бөрткендермен ұқсастығы бар:

1. зақымдану эрозиясы;

2. герпестік эрозия;

3. берішті шанкр (біріншілік сифилома)

4. екіншілік мерез папулалары (беттерінде ақшыл-сұр түсті өліетті қақ пайда болған кезде).

Терең тыртықтанатын қайталанба афталар (рецидивирующие глубокие рубцующиеся афты) немесе ауыздың қайталанба афталы қабынуының ауыр түрі (Сеттон афталары) – ағымы өте ауыр, ауыз ішіне шыққан жаралар ұзақ жазылмай мазалайтын ауру. Ауру бірде кілегей қабықтың терең қабатында қатты ауыратын тығыз түйінге ұқсас құрылым пайда болып, эпителий қабатының өліеттенуі нәтижесінде беті өліетті-фибринді қақпен жабылған эрозияға айналып, кешікпей түйіннің ыдырауына байланысты терең (кратерге-шұңқырға) ұқсас жараға айналудан басталады. Жараның төңірегі қызарған ошақпен қоршалады. Енді бір жағдайда патологиялық үрдіс афта шығуынан басталады, 6-7 күннен кейін астында қалың инфильтрат (клеткалар шоғыры) пайда болып, афта терең жараға айналады ( сурет). Осындай әрбір жара жазылған кезде орнында жұмсақ лейкоплакия ошағына ұқсас тыртық пайда болады.

Сирек жағдайда деформциялаушы афталар да орын алуы мүмкін. Бұл кезде де жараның пайда болу механизмі жоғарыда келтірілгендей, сонымен қатар дәнекер тіндегі бұзылыстар терең және жараға төңірегіне қарай жайыла ауыса жылжымалылық тән (ползучая язва).

Мұндай жаралар жазылған кезде қалың және тығыз, ауыз кілегей қабығын (тілдің, жұмсақ таңдайдың, тілшіктің таңдай имектерінің, еріннің) деформациялаушы тыртықтар пайда болады. Егер мұндай жаралар екі езу аймағында орналасса, ауыз тарылып (микростома), ашылуы қиындайды. Мұндай жағдайда әншілер мен педагогтар қатты зардап шегеді. Жара саны біреу немесе екі-үшеу, ал кейде көбірек болуы мүмкін. Жаралардың жазылуы ұзақ болғандықтан (1-2 ай, кейде бірнеше ай), бірі жазылып бітпей, келесі жаралар пайда болып, жаралар санын көбейтеді. Жараларға қатты ауру сезімі тән, ұзақ жазылмаған кезде екіншілік инфекциямен асқынады, аймақтық лимфа түйіндері ұлғайып, ауырғыш болады. Жаралы бөрткендер көбінесе тілдің бүйір беттерінде, еріндер мен екі ұрттың кілегей қабықтарында орналасады.

Жыл бойына терең қайталанба афталар 5-6 рет немесе ай сайын шығып мазалайды және жыл мезгіліне тәуелді болмайды. Науқастың жалпы жағдайы зардап шегеді: ұйқысы қашып, асқа тәбеті шаппайды, ашуланшақ және уәйімшіл болады, невроз белгілері дамиды. Аурудың ұзақтығына байланысты оны ағымы да ауырлай береді (тиімді ем жүргізілмеген жағдайда).

Гистологиялық зерттеу кезінде терең афталар аймағында базалды жарғақ пен эпителий толық бұзылғаны, нағыз кілегей қабық және кілегей қабық асты қабаттарында қабыну және коллаген талшықтарының ыдырау үрдістері анықталады. Қабыну ошағындағы ұсақ сілекей бездері төңірегінде қалың инфильтрат орналасқандықтан Сеттон (Sutton, 1937) бұл ауруды ауыздың қайталанбалы некроздаушы периадениті (рецидивирующий некротический периаденит Сеттона) деп атаған. Сондықтан арнаулы әдебиетте ауру Сетттон афталары деген атпен де таныс. Дегенмен, А.Л.Машкиллейсон терең тыртықтанатын афталар кезінде ұсақ сілекей бездері төңірегінде қабыну үрдістерінің жиі кездесе-бермейтінін анықтаған. Аурудың бұл түрі көбінесе емдеу шаралары тиімді жүргізілмеген, сондықтан ауруы ұзақ жылға созылған науқастарда, экологиясы нашар аймақтар тұрғындары арасында кездеседі және бір адамда аурудың екі түрі де байқалауы мүмкін.

ҚазҰМУ-дың терапиялық стоматология кафедрасында аталмыш аурумен емделген науқастардың ішінен екі адамды ерекше атауға болады. Оның бірі, -Науырызбаев, 30 жаста, Қызылорда облысының Арал қаласының тұрғыны. Ауырғанына 10 жылдай болған, әскери қызметін өтеп жүргенде басталған және ауруының салдарынан демобилизацияға іліккен. Аурухана және емхана жағдайында әртүрлі емдеу курстарын қабылдаған, аз уақытқа ғана аурудың беті қайтып, жиі қайталанып тұрған. Қарап тексергенде, науқас жігіт әбден жүдеп-жадаған, арықтаған, терісі тер беттенген, аурудан жазылу мүмкіндігіне әбден сенімін жоғалтқан. Аузының кілегей қабығында сау аймақ табу қиын деп айтуға болады. Екі ұртында, еріндерінде, тілінің оң жақ бүйір бетінде, сол жақ бадамша безде, жұтқыншағының артқы қабырғасында көлемдері 2 см-3см болатындай әртүрлі пішінді (домалақ, белгілі бір пішінсіз) кейбіреулерінің жиегі теп-тегіс, кейбіреулерінің жиектері су шайып жырылған жарқабаққа ұқсас терең жаралар анықталды. Төңірегіндегі тіндер қатты ісініп қызарған. Кейбір аймақтарда жазылған жаралардың орнында тыртық қалған, алдыңғы таңдай имегі мен тілшігі деформацияланған. Соңғы шыққан жаралардың біразына (жұтқыншақтың артқы қабырғасына, жоғарғы еріннің сол жақ бөлігіне) 6-8 ай, ал қалғандарына 2-3 ай болған. Жақ және иек асты лимфа түйіндері ұлғайған, сипап байқаса ауырады. Қан құрамын тексерткенде, анемия белгілері, лейкоцитоз, лимфоцитоз, моноцитоз және эозинофилия анықталды, эритроциттердің шөгу жылдамдығы жоғарылаған (35 мм/сағ). Кафедраның ауру емдейтін стационары болмағандықтан, науқас Қазақстан темір жолы ауруханасының асқазан-ішек жолы ауруларын емдейтін бөліміне орналастырылды және толық клиникалық, зертханалық тексеру жүргізілді. Осының нәтижесінде асқазанның, тоқ ішектің созылмалы қабынулары анықталып, арнаулы ем жүргізілді (ол кезде аурухана әлі жекешелендірілмеген болатын). Онда мен оқытып жүрген стоматолгия факультетінің 406 қазақ тобының студенті Жарқын медбрат болып істейтін (қазір хирургиялық стоматология кафедрасының ассистенті), барлық тағайындалған емдеу шараларын өзі мұқият жүргізді. Емдеу шаралары өте тиімді болды, жиырма күн ішінде барлық жаралары жазылып, ауылына қайтты. Одан кейінде бірлі-жарым шыққан жаралар кезінде келіп, 3 рет емдеу курсын қабылдады. Ең соңғы емдеу курсынан кейін 5 жыл өткен соң, әдейі еліп, рахметін айтып,жалпы жағдайымен таныстырып кетті. Соңғы бес жылда ешқандай афталар қайта шығып мазаламаған, көңіл күйі жақсарған, денесі толыққан, үйленіп, екі балалы болған. Жезқазған қаласының аэропортында әуедиспетчері қызметін атқарып жүр екен.

Екінші рет аурудың өте ауыр түрі М., 46 жастағы Семей облысының тұрғынында анықталып, кешенді емдеу шаралары жүргізілді. Науқастың осы аурумен ауырғанына 12 жыл болған.қазіргі кезде жағдайы жақсы, 4 рет емдеу курсын алды, үш айда бір рет тексеруден өтіп, кеңес алып, қажет болған жағдайда профилактикалық ем қабылдап кетеді. –сурет- науқастың деформациялаушы жаралары жазылғаннан кейінгі бейнесі. Қазіргі кезде Семей облысынан арнайлы Алматы қаласының төңірегіндегі бір ауылға қоныс аударды, мектепте «өндірістік тәжрибе» сабақтарын жүргізетін мұғалім болып істейді.

Аурудың сараптамалы диагностикасы. Ауыздың тыртықтанатын қайталанба афталарын зақымдану эрозиялары мен жараларынан, қайталанба герпес кезіндегі жаралардан, Бехчет ауруынан, ауыздың өліеттеніп-жаралана қабынуынан (Венсан стоматиті, ақ қан аурулары кезіндегі), мерез, туберкулез, обыр жараларынан ажырата білу керек.

Бехчет ауруы кезінде афталы бөрткендер ауыздың, көздің, жыныс ағзаларының кілегей қабықтарына қатар шығады.

Ауыздың өліеттеніп – жаралана қабынуы кезінде жара бетінен алынған қырмада фузобактериялар мен спирохеталар көптеп анықталады, ақ қанауруы нәтижесінде дамыған өліеттену үрдісі болса, қанда ауруға тән өзгерістер анықталады.

Обыр жарасының өзіне тән белгілері бар: жараның жиектері, табаны қатты шеміршек консистенциялы, алғашқы кезде көп ауырмайды, цитологиялық зерттеу кезінде атипиялық клеткалар анықталады.

Емі. Ауыздың қайталама афтолы қабынуы бар науқастың жағдайы өте ауыр болмаса, емдеу шараларын клиникалық, иммунологиялық зерттеулермен қатар жүргізу керек. Бұл зерттеулер науқас организміндегі иммунологиялық өзгерістерді, жеке ағзалардың созылмалы ауруларын, созылмалы инфекция көзін анықтауға мүмкіндік береді. Солардың ішінде тісжегінің асқынуларын, пародонт ауруларын анықтап, тиімді емдеудің үлкен маңызы бар.

Кешенді емдеу аурудың клиникалық белгілеріне, науқастың анықталған ауруларына, зерттеулер нәтижелеріне жасына негізделе отырып жүргізіледі және оның құрамында дәрілермен, арнаулы емдәммен емдеу, иммундық жүйе қызметін реттеу, физиотерапиялық шаралар қарастырылады.

Ауырдың жеңіл және орта түрлерінде емдеу емхана жағдайында, ал ауыр түрінде аурухана жағдайында жүргізіледі.

Жергілікті емдеу шаралары афталы бөрткендер аймағындағы ауыру сезімін басып, ауыз микрофлорасының әсерін тежеуге, жарақат ошақтарының тез жазылуына, ас қабылдау мүмкіндігіне, ұйқының дұрысталуына жағдай туғызуға бағытталады.

Жергілікті емді афталарды ауырусыздандырудан бастайды және бастырмалы жансыздандыру үшін пиромекаин мен тримекаиннің 1-2% ертінділерін, «Ливиан», «Пантенол», «Гипозоль», «Олазоль» аэрозольдық дәрілерді, 5% пиромекаин жақпасын пайдаланады. Жақсы ауырусыздандырушы және қабынуға қарсы әсерді димедрол немесе супрастиннің 1 мл 1-2% ертінділерін 10 мл дистилденген сумен араластырып ауызды булау арқылы алуға болады. Осындай ауырсыздандыру шараларын бөрткендерді өңдеу, ас қабылдау және ұйықтау алдында жүргізген жөн. Ауырсыздандырғаннан кейін, ауыз ішін, жарақат ошақтарын антисептиктер ертінділерімен өңдеп, кілегей қабық бетін, қызыл иекті, тістерді жұмсақ қақтан тазартады. Афталар бетіндегі өліетті-фибринді қақты ферменттердің көмегімен (трипсин, химопсин, химотрипсин, коллагеназа) ерітіп, алып тастайды (1 мг ферментті 1 мл физиологиялық ертіндіге ерітеді). Осыдан кейін афталар бетіне кератопластиктерден немесе терең жаралардың тез жазылуын қамтамасыз ететін дәрілерден бастырма қояды.

Ол үшін 10% метилурацил «Пропоцеум» 3% апилак, 5% актовегин, солкосерил жақпаларын, Шостоковский бальзамын, пиромектал (құрамында пиромекаин және метилурацил бар), алой линиментін, «Камистад» гелін, «Стомафитті», А,В,С, майларын пайдалануға болады. Жақпаларды күніне 2-3 рет 15-20 минөтке қоюға болады және афта төңірегіндегі тіндерге сылап-сипап сіңіруге болады.

Жергілікті иммунитетті көтеру үшін галаскорбин, лизоцим ертінділерін, прополистің майлы сүзбесін бастырма ретіндепайдаланады, иммудон түймедағын күніне 6-8 рет, апилак түймедағын тіл астына салып 3 рет сорады. Емдеу курсы 10-20 күн.

Егер ұсақ афталар төңірегінде қатты домбығу, қызару үрдісі ұзақ сақталып, олардың жазылуы тежелген болса, ал терең афталардың жиектері мен асты күшті инфильтраттанған болса, 3-4 күндей жарақат ошағына кортикостероидтар ертінділерін немесе жақпаларын сіңіруге болады (2-3 рет, 10-15 минөттей). Олардың тереңірек сіңуі үшін ультрадыбыспен сіңіру әдісін қолдануға да болады.

Ауыз күтімін афталар жазылғанша дұрыс сақтау керек және бұл кезде тістерді тіс қойыртпақтарымен дәке немесе мақта анжылардың көмегімен тазалайды, соңында ауызды антисептиктер ертінділерімен шаяды. Тістерді тазалау үшін құрамында емдік шөптер экстракты бар («Азулена», «Ромашка», «Пародонтол», «Пародонтакс»), хлорофилі бар («Лесная», «Новинка», «Экстра», «Кедровый бальзам») қойыртпақтары пайдаланылады. Физиотерапиялық әдістерден лазер сәулесімен, ультракүлгін сәулемен емдеу, фонофорездеу әдістері қолданылады.

Терең тыртықтанатын афталардың төңірегін айналдыра глюкокортикоидтар ертіндісін инъекциялық тәсілмен егуге де болады. Преднизолон ертіндісін алғашында 0,5 мл, бір-екі инъекциядан кейін 1 мл, 2-3 күнде бір рет егуге болады, емдеу курсы 3-5 инъекциядан тұрады. Қан қысымы өте жоғары көтерілетін науқастар болса, алдымен қан қысымын қалыпқа келтіріп немесе мүмкіндігінше төмендетіп барып енгізу керек (преднизолон қан қысымын жоғарылатып жібереді). Қатты ауырмау үшін, преднизолонды егу алдында жарақат ошағын жақсы ауырусыздандырып алған дұрыс болады.

Жалпылай емдеу шаралары витаминдер жиынтығын, иммундық жүйенің қызметін ретке келтіруші, организмнің уыттануын тоқтататын, реактивтілігін жоғарылататын, клеткалық метаболизмді дұрыс қалыптастыратын, дәрілерді тағайындауды, созылмалы инфекция ощақтарын жоюды қарастырады.

Витаминдер жиынтығынан іштей қабылдау үшін құрамында минералды қоспалары барларын (Поливит, Джунгли, Кальцийвитрум, Юникап, Кальцийлаксс, аскорутин және аскорбин қышқылын 0,3 г күніне 3 рет, екі аптадан кейін 0,2 г күніне 3 рет бір ай шамасында) тағайындау керек. Асқазанның гипо- және анацидті қабынуы анықталған болса, В₁₂ витаминін (500 мкг күніне бір рет бұлшық етке құяды, барлығы 10 инъекция), фолий қышқылын (0,001 г күніне 3 рет, бір ай шамасында), темір құрамды дәрілерді де ұмытпау керек. Иммунитетті реттеп, организмнің табиғи қорғаныс қасиеттерін жақсарту үшін, көрсетілімдеріне байланысты, гистаглобулинмен, лизоциммен, продигиозанмен, левомизолмен, диуцифонмен, кемантанмен, полиоксидонимен, Т-активинмен, герпестік поливакцинамен, интерферондармен емдеу курсын жүргізеді.

1. Гистаглобулинді екі күнде бір рет 1,0-2,0 мл білек терісінің астына құяды, емдеу курсы – 10 инъекция.

2. Лизоцим – белок табиғатты фермент, спецификалық емес иммунитеті жоғарылатушы. Оның дистилденген суда немесе физиологиялық ертіндіде ерітілген 100 мг-ын күніне 2 рет бұлшық етке құяды, емдеу курсы – 20 инъекция. Қазіргі кезде оның түймедақ түріндегі шығарылымы бар «Прадент» деп аталады. Құрамы: оны күніне 2-3 рет 10-20күндей қабылдауға болады.

3. Продигиозон – полисахаридты кешен, қабынуды және уыттануды тоқтатып, қайта құрылу үрдістерін жеделдетеді. Препаратты бұлшық етке 5 күнде бір рет егеді, аз мөлшерінен 0,3 мл (15 мкг) бастап, біртіндеп көтереді: 0,5 (25 мкг), 0,7 мл (35 мкг) және 1,0 (50 мкг). Организм реакция берген кезде (дене қызуы 37,5°С көтерілсе) мөлшерін көтеруді тоқтатады. Емдеу курсы 10-15 инъекциядан тұрады.

4. Пирогеналды 2-3 күнде бір рет бұлшық етке құяды. Алғашқы мөлшері 25 МПД (шағын пирогендік мөлшер-микропирогенная доза), әрбір егу кезінде біртіндеп 25 МПД-ге өсіре отырып, организм реакция берген мөлшерге тоқталады, емдеу курсы 15 инъекциядан тұрады.

5. Левамизол (декарис) инфекцияға қарсы иммунитетті жоғарылатады, 150 мг аптасына 2 рет (көбіне түнге қарай) 2-3 ай іштей қабылдау керек және ауық-ауық қан құрамын тексертіп тұруды қажет етеді.

6. Диуцифон клеткалық иммунитетті қалыптастырады, 0,1 г күніне 2 рет 6 күн қатарынан қабылдайды. Арасында бір күн үзіліс жасап, 2-3 емдеу курсын жүргізеді.

7. Кемантан вирусқа қарсы әсері бар, иммунитетті, психиканы тұрақтандырады; оны 0,2 г күніне 3 рет 14 күн қабылдайды.

8. Т-активин клеткалық иммунитетті ретке келтіреді; түнге қарай 1 мл тері астына 5-7 күн қатарынан енгізеді.

9. Полиоксидоний киллер-клеткалардың, фагоциттердің белсенділігін жоғарылатады, антиденелер құрылуын, цитокиндер бөлінуін жеделдетеді, оны 6 мг-нан екі күнде бір рет қатарынан 5 рет, одан кейін жетісіне 2 реттен бұлшық етке егеді. Емдеу курсы 10 инъекциядан тұрады.

10. Ликопид иммунитетті реттейді, цитокиндер құрылуына әсер етеді, лимфоциттердің белсенділігін жоғарылатады, 0,001 грамын күніне 2 рет 10 күн қатарынан іштей қабылдайды.

Иммундық жүйенің қызметін жақсарту үшін интерферондар (циклоферон, неовир, акциловир, интерферон индукторы), иммунал қолданылады. Иммуналдың бір түймедағын күніне 2 рет 15-20 күндей қабылдау қажет.

Жоғарыда аталған препараттардың біреуімен емдеу курсын 6-12 айда бір қайталап отырады (барлығы 3-4 курс).

Аурудың өршу кезеңінде өте ауыр иммундық ауытқулар байқалса, иммунитетті реттеуші препараттарды тағайындамайды. Бұл кезде организмнің жалпы жағдайын көтеруге, бұзылған белоктық тепе-теңдікті қалпына келтіруге, организмнің уыттануын азайтуға бағытталған емдеу шараларын жүргізеді.

Организмді жақсы уытсыздандырушы және гипосенсибилизациялаушы дәрілердің қатарына натрий тиосульфаты мен кальций глюконатын жатқызуға болады. Натрий тиосульфатының 30% ертіндісін 10 мл, кальций глюконатының 10% мл ертіндісін күніне бір рет көктамырға жібереді (барлығы 10 инъекция) немесе іштей қабылдайды (натрий тиосульфатының 10%, кальций глюканатының 10% ертінділерін 1-2 ас қасықтан күніне 3 рет). Сонымен қатар орталық жүйке жүйесін тыныштандыратын дәрілермен: шүйгіншөп сығындысы, «Новопассит», «Пассит», «Персен», кіші транквилизаторлар (седуксен, тазепам, мазепам, триоксозин), емдеу курсын жүргізген де тиімді болады. Бұл мақсатта новокаин ертіндісінде (0,25% ертіндісін бір ас қасықтан күніне 3 рет тамақтан кейін қабылдайды немесе 5 мл 0,5% ертіндісіне В₁ витаминін (5% ертіндісі 1 мл) қосып, көктамырға құяды, барлығы 10-15 инъекция) қолдануға болады.

Қатты мазалайтын терең тыртықтанатын афталар кезінде және жүргізілген емдеу шаралары жақсы нәтиже бермеген жағдайда, преднизолонмен емдеу курсын жүргізуге болады. Оны күніне 20-30 мг 10-14 тәулік іштей қабылдайды немесе бұлшық етке егеді және әрбір үш күннен кейін 5 мг-ға азайта келе, 2,5 мг 15-20 күндей қабылдап, емдеу курсын аяқтайды.

Ауыздың қайталанба афталы қабынуы кезінде толыққанды тағамдарды қабылдап, ащы, тұзды, қышқыл тағамдар жеуді, ішімдік ішуді, темекі тартуды тоқтату керек.