13.Органогенді шөгінді таужыныстар дегеніміз не?

Шөгінді тау жыныстар басқа жыныстардың бұзылуы арқылы жəне

сыртқы геологиялық процестердің пайда болуы нəтижесінде негізінен суда көбнесе ауа ортасындағы тау жынысының немесе минералдың шөгуінен құралады. Шөгінді жыныстар пайда болуына байланысты үш топқа бөлінеді:

шөгінді(терригенді) сынықты, органогенді жəне химогенді.

Шөгінді сынықты таулы жыныстар минералдардың жəне басқа тау жыныстарының сынықтарынан тұрады, органигенді жыныстар тірі

организмдердің қалдықтардан құралған. Химогенді шөгінді таулы жыныстар химиялық элементтерден жəне сулы ерітіндіден бөлінген минералдардан құралған. Қарапайым шөгінді сынықты жыныстарға-құмтастар алевролитттер, шөгінді органогенді жыныстарға-əктас, бор, көмір, таулы сланецтер мұнай, ал

шөгінді химогенді жыныстарға-тастұз, гипс, олитті əктəс жатады.

Мұнайшы геологқа шөгінді тау жыныстардың зор мəні бар, себебі бұл жыныстарда дүние жүзінің мұнай жəне газ қорының 99% орналасқан. Мұнай жаралудың органикалық теориясы бойынша бұл жыныстар көмірсутектердің генераторы болып есептеледі. Осыған орай тау жыныс мұнайды жəне газды, суды өзінде сақтау үшін олардың кеуектері жəне жарықшақтары, каверналары болуы керек. Осы кезде мұнай жəне газ шоғырлары шөгінді сынықты жыныстарда, содан кейін органогенді жыныстарда, соңынан карбонатты химогенді жыныстарда орналасады.

Жер қабатында мұнайды жəне газды өзінде сақтай алатын жыныстар басқа жыныстармен кезектес орналасу керек, себебі олар изолятор ролін

атқарады.

14,15 Литологиялық құрамы бойынша коллекторлар қалай бөлінеді? Оларға қандай таужыныстар жатады?

Мұнай мен газға арналған коллектор-мұнай, газ, суды əзірлеу кезінде

оларды беруге кедергі жасауға бейімді тесікті жəне өткізгіш тау жынысы. Мұнай газ ісіндегі коллекторларды зерделеуге көп көңіл бөлінеді. Литологиялық құрамы бойынша, бос кеңістіктің құрылымы жəне дамуы бойынша олардвң сыйымды сүзгіштік қасиеттері бойынша терригендік, карбонаттық жəне аралас коллекторлардың əртүрлі топтастырылуы əзірленді.

Коллекторлар литологиялық құрамы бойынша мынарға бөлінеді :

1-тобы. Терригендік сынықты жыныстардың коллекторлары.терригендік коллекторлар мұнай-газ тасымалды аймақтарда көбірек кездесетіндіктен жəне солардан мұнайдың алғашқы топтары, сондай-ақ, газдың алғашқы текшее метрлері алынатын болғандықтан, басқаларына қарағанда жақсырақ зерттелген. Бұларда алғашқы (дəн аралық, түйіршікті ) тесіктілігі күрт басымырақ, екіншісі

сирек кездеседі жəне бағыныштылық мəні болады. Литологиялық құрамы,

бойынша аталған топқа құм, құмды тас, алевролит, гравелит, ал ірі дəнді

конгломератпен өзгеше балшық, əдетте, кремнийленген күшті битумдалған түрлері сирекірек кіреді. Бұл балшықтарды кеуіп қалған деп жиі атайды, олар сызаттарды құруға бейімді. Бұдан басқа, көрсетілген балшықтар қатпарлы жазықтықтардағы терең тамырланған өсімдіктердің қалдықтарымен қосыла

қопсытылған. Мұның өзі, жыныс қалыңдығының коллекторлық қасиеттерін жақсартуды қамтамасыз етеді. Мұндай коллектордың үлгісі ретінде Ресей Федерациясы, Батыс Сібір мұнай-газ провинциясының бажециттер деп аталатын жоғарғы ашық жерінің бажендік кең қабатты топырақтарын жəне Каспий жоғалауы провинциясының Шығысы мен Оңтүстік – шығысындағы төмеңгі пермь жасының гамма-активтік пачкасын атап кетуге болады,

көрсетілген балшықтардың тығыздығын төмен жəне 2200-2400 кг/м² аспайды, ал оларды жауып жатқан балшықтың тығыздығы 2600-2700кг/м² жетеді.18 Сызаттанып, күшті жарылатын аргелит, дəлірек айтқанда, аргелиттік қиыршық тас, тіптен сирек қолданылатын коллектор бола алады (Канаданың мұнай мен

битум метаморфизделуі күшті өзгерген кен орны). Құм, құмды тас жəне алевролиттермен Өзен, Жетібай, Құмкөл, т.б аса ірі кен орындарының тиімді қабаттары ұсынылады.

2-топ. Карбонаттық жыныстардың коллекторлары. Карбонаттық

коллекторлардан мұнай мен газды өндіру терригендігіне қарағанда тым кішірек басталғандықтан, бұл коллекторлардың зерттелуі əлсіздеу. Соған қоса көпшілік карбонаттық жыныстардың бос кеңістігінің құрылымы күрделі болатын, біріншісіне қарағанда зерттелуі қиын соғатын екінші тесіктілігі(сызаттар,

қуыстар) бар, тек оолиттік жəне орогендік əктердің жекелеген айырмашылықтары, жоғары алғашқы тесіктілікті иемденген (əктер, оолиттік, маржанды ұлу тастар, т.б). Хомогендік əктер мен доломиттердің негізінен тесіктілігі бар. Доломиттер, өз кезегінде, қарқынды қуыстылыққа бейімді жəне жақсы коллектор ретінде ұсынылады. Тенгиз, Қашаған, Қарашығанақ, Жаңажол жəне Астархань секілді ірі кен орындарында карбонатты жыныстар

жинақталған.

3-топ. Аралас жəне басқа да жыныстардың коллекторлары. Терригендік жəне карбонаттық жыныстардан басқа мұнай мен газ үшін метаморфиялық жəне магматиялық жыныстар, сонымен қатар, араластары коллектор бола

алады. Мұнай мен қанықандары тағанның жел жаққан сыртқы қабықшалы метаморфиялық сланецтері, магматиялық жыныстар, вулканогендік жəне вулканогендік-шөкпелі жыныстары болып табылады. Барлық аталған жыныстар жеткілікті мөлшерде ашық тесіктілікті жəне өткізгішті болуы тиіс. Оның үлгісі ретінде Оңтүстік Торғай ойпатының мұнай мен қанықан сланецтерін, Оймаш кен орнының (Оңтүстік Маңғыстаумұнай газ облысы) жел қағып, мұнай мен қанықан граниттері, Берязевскийдің газбен қанықан метаморфиялық сланецтері жəне мұнай мен қанықан Батыс Сібір мұнай газ провинциясының Шалм мұнай газ тасымалды аудандары