42.Әртүрлі жағдайдағы газдың күйлері? Газды фактор дегеніміз не?

Табиғи газдар әртүрлі жағдайларға байланысты 3 күйде болады:

1.бос газдар

2.қалдық газдар

3.еріген газдар.

Қабаттық жағдайда көмірсутекті газдар олардың құрамына, қысымына және температурасына байланысты кеніште әр түрлі болуы мүмкін. Газ түрінде сұйық не газ – сұйықтықты қоспа түрінде. Қабаттың көтеріңкі бөлігінде газды телпекте бос газ болады. Мұнай кенішінде газды телпек болмаса, онда кеніштегі барлық газ мұнайда еріп кеткен, бұл газ кенорынды игеру кезінде қысым түскен сайын мұнайдан бөлінеді және ілеспе газ деп аталады. Қабаттық жағдайда барлық мұнайда ерігне газ болады. Қабатта қаншалықты қысым жоғары болған сайын соншалықты мұнайда ергіен газ болады.Кеніштегі барлық газ мұнайда еріген кездегі қысымды қанығу қысымы деп атайды.ОЛ қабат температурасына,и мұнай мен газ құрамына байланысты анықталады. Газды фактор осы қанығу қысымына тәуелді болады. Газды фактор дегеніміз бір тонна мұнайдағы газдың мөлшері.

Мұнаймен бірге өндірілетін газдар, ілеспе газдар метанның, этанның,пропан – бутанның фракцияларынан және газды – бензин қоспасынан тұрады. Метан мөлшері 35 -85 пайыз аралығында өзгереді. Ауыр көмірсутектер ілеспе газда 20 -40 пайыз.

Майлылық коэффициенті дегеніміз ауыр көмірсутектерд сомасының метанға қатынасы.

Құрғақтылық коэффициенті дегеніміз метанның ауыр көмірсутектерге қатынасы.

43.Таужыныстардың механикалық қасиеттерін атап бер?

Тығыздығы дегеніміз массасының көлемге қатынасын айтамыз. Тығыздық г/см3, кг/л, т/м3.

Беріктік дегеніміз механикалық күш әсер еткен кезде өз күйін бұзбайтын таужыныстарының қасиетін айтамыз. Беріктік таужыныс бұзылған кездегі кернеумен өлшенеді. Өлшем бірлігі МПа. Таужыныстардың беріктігі оның деформацияға ұшырау түріне байланысты.

Таужыныстар мен минералдар бір негізде созылу мен сығылу немесе 2-3 деформацияға қатар ұшырауы мүмкін. Тж-тар сығылу деформациясына шыдамды, ал қалған деформацияға қарсы тұруы әлсіз. Таужыныстардың беріктігі оның дымқылдануы мен сулануы өскен сайын азаяды.

Серпімділік дегеніміз қысым түсіп болғаннан кейін тж-ның өз қалпына келуі. Тж-ның серпімділігін Юнг модулімен анықталады. Ол Е деп белгілінеді.

Иілгіштік – сыртқы күштердің әсерінен кейінгі қалған деформация. Иілгіштік 6-ға бөлінеді:

1-осал иілгіш, 2,3,4,5 – созылмалы осал немесе қатты созылмалы таужыныстар, 6 – жоғары созылмалы тж жатады.

Қаттылық дегеніміз басқа заттың өз бойына енгізуіне қарсы болу қасиетін айтамыз. Минералогияда қаттылық дегеніміз бір кристалдың екінші кристалды сызуы.

Сығу мен жарылу, созылмалығы, серпімділігі, беріктігі – кен орындарын əзірлеу жəне пайдалану кезеңінде қаьаттағы өтетін бірқатар үрдістерге ықпал

етуші тау жыныстарының неғұрлым маңызды механикалық қасиеттері.

Тау жыныстарының физикалық қасиеттерін қарастыру кезінде жыныс

жатысының механикалық қасиеттерін күрт өзгеретіндігі ескерілуі тиіс. Тау жыныстарының бірінің үстінде бірінің үстінде бірі жатуымен жыныстың өзінің тереңдікті жатысын жəне сипатына анықтаушы меншікті салмағымен туындайьын белгілі бір қарбаласты жəй-күйде болады. Жыныс жатысының жағдайы ұңғымен бұзылғанға дейін жоғарыда жатқан жыныстардың меншікті салмағынан түсетін сыртқы қысым жəне жыныстағы туындаушы жауап қайтарып қарбаластық күш тепе-теңдік жағдайында болады. Едəуір тереңдікте үлкен қысымдардың жеткілікті болуы кезінде плестикалықнемесе жалған плестикалық пішін өзгерістері

сыналған ұзақ геологиялық кезеңдерінде ұйғарылатын, гидростатикалық заңмен анықталған шамаларға дейін күштерді теңестіру өтеді. Алайда, жер қабығында өткен қарқынды салдарынан, мұның өзі, сірə басты күштердің арасында едəуір айырмашылықты туғызумен қабаттаса жүрген шығар, тектоникалық үрдістердің өтуі нəтижесіндежыныстардың бүйірлік жаншылуы жəне жылжып кетуінің үлкен көлбеу күші болуы тиіс. Бұл, сірə, тігінен түсетін жер қыртысы күшінен 2-3 есе артық та болар.

Тау жыныстардың пішін өзгертушілік беріктік қасиеттері тау

жыныстарының үлкен бөлісі бір осьтік жағдайлардағы секілді күштердің үлкен ауқымында тез тиеу жəне түсіру кезінде, күрделі қарбаласты жəй-күйдің жоғары жан-жақты қысымының болмауы кезінде Гуктың заңына жақсыбағынады.

Тау жыныстарын шартты түрде қатты, созылымды (сынбайтын) жəне

сусымалыға бөледі. Алайда, сыңғышьығы немесе созылымдығы олардың тұрақты қасиеттері болып

табылады. Жыныстардың барлығы дерлік өзін сынғыш жəне созылымды

денелері ретінде көрсетеді. Созу, ию жəне біросьтік сығу кезінде тау жыныстарының созылымдық қасиеттері байқала қоймайды. Жыныстың талқандалуы елеусіз созылымдық пішін өзгертумен жүреді. Жан-жағынан сығу кезінде көптеген тау жыныстары жай ғана пішін өзгертуі кезінде осалы едəуір сызылымдық қасиеттеррді алады. Шынында, тау жыныстары созылымығы шектеулі.

Жыныстың құрамы жəне қасиеттеріне қарай, олардың жатысы, мен салмақ

түсіру əсерінің жағдайларында созылымды пішін өзгерту тетігі əртүрлі болуы мүмкін. Кейде жыныстың созылымдық пішін өзгерісі түйір аралық жəне жасалатын қозғалыстар, сондай-ақ, қайта кристалдану құбылыстары

салдарынан өтеді. Егер кварцтың цементтелген түйірлері немесе кальциттің өніп шыға бастаған кристалдарынан тұрушы құмды тастар, əктер типтік жыныстарды сығатын болса, жекелеген түйірлері біріне-бірі тəуелсіз қозғалады. Салмақ түсірумен əрбір түйірі жылжым маңындағыларын жанында айналады. Нəтижесінде, түйір аралық жыныс ретінде қарастыруға болатын түйірлердіңмұндай жылжуы шектеулі созылымдық қасиеттерді иемденеді.

Тау жыныстарының созылымдық қасиеттері əлі де толық зерттелген жоқ.

Сонымен қоса бұл қасиеттерді ұңғылардың забойы жанындағы аймақта жасанды əсер ету үрдістерін жобалау кезінде білу маңызды. Мұнай кəсіпшілігі ісінде геологиялық жəне техникалық бірқатар міндеттерді шешу үшін ұңғыларды жылулық зерттеу кеңінен қолданылад: ұңғыларды олардың жылулық қасиеттері бойынша қосылатын жармасының жынысын зерттеу, қабаттардың ұңғылар жармасында ұсталынып тұрған пайдалы қазбаларды айқындау. Ұңғылардың техникалық жəй-күйін зерттеу, т.б. кəсіпшілік қызметшілері, əсіресе, қабатқа жылулық əсер ететін түрлі əдістерді жобалау кезінде жыныстардың жылулық қасиеттерімен жиі кездеседі.