33.Мұнайлы қабаттар қуыс каналдар көлеміне байланысты қандай топтарға бөлінеді?

Тау жынысының тесіктерін сонда қуыстардың бар болуымен түсіндіруге

болады. Толық тесіктілік ш коэффициенті деп f жыныс үлгісіндегі тесіктердің V қосынды көлемінің соның көрінісіне V қатынасын атайды. Тесіктілік бірдік үлестері немесе пайыздарында өлшенеді. Тесіктер жəне басқа да қуыстардың

шығуы бойынша бірінші жəне екінші топтарға бөлінеді. Біріншісі түйірлер

арасындағы қуыстар жыныстың шөгінді жинақталуы жəне қалыптасуы

құралатынқабатталу жазықтықтары арасының аралықтары кіреді. Екінші

тесіктері жыныстың азая түсуі салдарынан сызаттардың туындауы, еріп жуылуы, жыныстың сынып ұсақталуының келесі үрдістері нəтижесінде құрылады ( мысалы, доломиттену) жыныстың тесікті кеңістік құрылымын бөлшектердің түйіршікті құрамы, олардың формасы, жыныстың химиялық құрамы, тесіктің шығуы, сонымен қатар, кең жəне тар тесіктер мөлшерлерінің арақатынысымен қамтамасыз етіледі. Тесікті ортаның қасиеттері үлкен дəрежеде тесікті арналардың өлшемді мөлшеріне тікелей қатысты болады. Шамасы бойынша, мұнайлы қабаттардың тесікті арналары шартты түрде 3 топқа бөлінеді :

1. Түтіктілігінен артық 0,5мм өлшемді мөлшері 0,5мм аса тым;

2. Түтіктілігі 0,5-0,0002мм

3. Түтіктілігі жуық 0,0002мм кем;

Ірі арнвлар мен тесіктер бойынша мұнай, газ жəне судың қозғалысы еркін өтеді, ал түтіктілері бойынша түтікті күштердің басым қатысуы кезінде. Түтіктігіне жуық арнвларда сұйықтардың арна қабырғасының тарту күші мен тоқтап қалатындығы соншалықты (арна қабырғаларының арасындағы

қашықтығы аз болатындықтан ондағы сұйық қабырғалар материалының молекулярлық күштері əсер ететін аясында болады), мұның өзі, іс жүзінде табиғи жағдайларда соларда жылжи алмай қалады. Тесіктері түтіктілігіне жуық арналармен ұсынылатын жыныстар тесіктілігіне қарамастан іс жүзінде сұйықты өткізбейді. Бұл сұйықтар мен газдарға арналған мұнайдың жақсы

коллекторлары – негізінен қимасы жеткілікті, сонымен қатар, түтіктілігіне жуық тесіктері болатын түтікті арналарда ұсынылатын тесікті сол жыныстар Айтылғаннан шығатыны : табиғи жағдайларда қысымның түсіп кетуі кезінде сұйық пен газ қозғалысы барлық қуыстарында бола бермейді

34.Мұнай дегеніміз не? Мұнайдағы парафинді көмірсутектер туралы не білесіз?

Табиғи мұнайлар – бұл көмірсітегі емес қосылыстар араласқан құрылысы əр түрлі сұйық көмірсутегінің қоспасы. Көпшілік мұнайдың беткі жағдайларында сұйықтың тығыздығы 0.77-0,98 г/см3 түрінде ұсынылады. Мұнайлар əртүрлі температура кезінде -60 тен +83°С дейін аралығында қатады. Олардың молекулярлық массасы, əдетте, 22-300 шектерінде болады. Мұнайдың химиялық қарапайым құрамы міндетті бес элементтің болуы – көміртегі, сутегі, оттегі, күкірт жəне азот. Сондықтан, алғашқы екеуінің

басымдылығымен сипатталады. Ол массасы бойынша пайыздарда (немесе

бірлік үлесінде) көрсетіледі. Көміртегінің құрамы 83-87%, ал сутегінікі 12-14% шектерінде ауытқиды. Қалған үш элементтің ең үлкен құрамы қосындысында 5% дейін құралады. (ең бастысы күкірттің есебінен), бірақ ол əлдеқайда аз. Мұнайдың тауарлық қасиетіне негізгі ықпал ететін жəне металдардың тот

басуын туғызатын күкірт болады. Мұнайдың күкіртті (күкірті 2% астам), күкіртті (0,51-2%) жəне аз күкіртті (0,5%) болып бөлінеді.

Бөлшекті құрамы, белгілі бір температурада қайнайтын мұнайдың əр түрлі бөлшектерінің салыстырмалы, құрамын (массасы бойынша %) көрсетеді. Əдетте, бөлшектері қайнаудың басы мен соңғы келесідегідей температуралық

интервалы бойынша бөлінеді: авиациялық бензин 40-180°С, автомобиль бензині 40-205°С, керосин 200-300°С, мазут 350-500°С, гудрон 500°С жоғары. Мазутты ыдырату арқылы темперауралық қайнауы емес, жабысқақтығының шамасы бойынша іріктелініп алынатын түрлі майлы бөлшектері алынады. Мұнайдың топтық көмірсутекті құрамы көмір сутектерінің негізгі үш класы құрамын көрсетеді (массасы бойынша %): парафиндік немесе метандық

(алкандар), нафтенді (циклдар) жəне ароматты (арендер). Əдетте, бөлшектердің қайнау температурасы ұңғаюымен парафинді көмір сутегі азаяды, нафтендіктер300-400°С температураға дейін өседі, ароматты көмірсутектері неғұрлым жоғары қайнайтын бөлшектерінде ең үлкен шегіне жетіп, өсе түседі.

Сұйық көмірсутектерінде ерітілген (езілген) парафиннің қатты көмірсутегі құрамының үлкен маңызы бар. Мұнайлардағы қатты парафиннің жалпы құрамы əр алуан: көбінесе 10-15%, бірақ кей жағдайда едəуір жоғары 40% дейін жəне тіптен артық. Парафин (балауыз) құрамы бойынша мұнайлар жоғары парафиндік (парафині 60%-тен артық), парафиндік (1,51-6,0%) жəне аз парафндік (1,5% кем) болып бөлінді. Жоғары парафиндік мұнайды зерттеу

кезінде тек парафиннің жалпы құрамын ғана емес, сондай-ақ оның

кристалдануымен температурасы жəне қысымы анықтауы тиіс, қалай десек те парафинды əзірлеу үрдісінде қабаттық температура мен қысымы өзгеруі кезінде ерітілген күйінен бөлініп, қабаттардың тесікті кеңістігінде тұнып қалуы мүмкін. Мұның өзі, мұнайдың сүзілуін едəуір қиындатады. Мұнайлардағы көмірсутектерінің көрсетілген топтарымен қоса, осы қосылған

басқа да кластары кездеседі.

Жекелей қосылыстардың мұнайлардағы əрқайсысының құрамы 1%-ден артық болатыны 20-дан астам. Қазіргі уақытта мұнайларда барлығы 400-ден астам жекелей көмірсутектері белгіленген. Мұнайдың маңызды құрамдас бөлігі смола мен асфальттығы. Бұлар əр дайым сутегі, көміртегі, оттегі, күкірт жəне көп жағдайда азоттың құрамы болатын күрделі мұнайлық жоғары молекулалық қосылыстар. Смолалық-асфальттық заттар іс жүзінде мұнай бөлшектеріне қосылмайды, айдау кезінде мазутта

жинақталады, содан əр алуан көмірсутекті ерітінділер болып шығады (петролейлік эфир, бензин т.б.). Мұнайдағы смоланың құрамы 2-40% құрайды, ал смола мен асфальт

қосындысы 45% жетеді. Смоланың молекулалық массасы 50-100, ал асфальттікі 1000-ға дейін. Асфальттар (асфальтен) молекулярлық массасы, тығыздығы, беткі белсенділігі, жоғары болатындықтан жəне салыстырмалы тұрақсыздығынан мұнайлардың физикалық қасиеттеріне айтарлықтай ықпал етеді.Құрамында оттегі болатын қосылыстар санынан мұнайлардағы смола мен асфальттардан басқа əртүрлі қышқылдар мен фенолдар айқындалды. Солардыңарасында негізгі үлесін жалпы формуласы CnH2n-1COOH (n=5,6,9) нафтендік

қышқылдар құрайды. Олар 3% дейінгі мөлшерінде болады. Барлық дерлік мұнайлардың өздеріне тəн қасиеті оптикалық белсенділігі, яғни, жарық сəулелерінің бір жазықтыққа жиналуын айналдыру қабілеті.Əдетте, мұнайлар бір жазықтыққа жиналудың оңға қарай айналдырады. Мұнайлардың оптикалық белсенділіктің қозғалушысы болып ауыр бөлшектер құрамындағы полициклдік нафтендер қызмет атқарады. Жоғары қайнау бөлшектерінен айырылып қалған, өте жеңіл «ақ» мұнайлар оптикалық

белсенділік қасиетін иемденбеген. Мұнайлардың, сондай-ақ, беткі сынама бойынша өлшенген маңызды

параметрлері олардың калориметрлік қасиеттері заттардың толқыны белгілі бір ұзындықты жарықты жұту қабілеттілігі болып табылады. Оптикалық тығыздықтың мөлшерлік өлшемі арнайы прибор – фотоколиметрмен өлшенетін жарықтың жұтылу коэффициенті. Мұнайдың оптикалық тығыздығы, ең

бастысы, кең шектердегі əртүрлі шоғырлардың мұнайларында ауысатын смолалар жəне асфальттардың топтарымен (жинақталуымен) анықталады.