32.Кеуектілік пайда болуына байланысты нешеге бөлінеді?

Тау жынысының тесіктерін сонда қуыстардың бар болуымен түсіндіруге

болады. Толық тесіктілік ш коэффициенті деп f жыныс үлгісіндегі тесіктердің V қосынды көлемінің соның көрінісіне V қатынасын атайды. Тесіктілік бірдік үлестері немесе пайыздарында өлшенеді. Тесіктер жəне басқа да қуыстардың

шығуы бойынша бірінші жəне екінші топтарға бөлінеді. Біріншісі түйірлер

арасындағы қуыстар жыныстың шөгінді жинақталуы жəне қалыптасуы

құралатынқабатталу жазықтықтары арасының аралықтары кіреді. Екінші

тесіктері жыныстың азая түсуі салдарынан сызаттардың туындауы, еріп жуылуы, жыныстың сынып ұсақталуының келесі үрдістері нəтижесінде құрылады ( мысалы, доломиттену) жыныстың тесікті кеңістік құрылымын бөлшектердің түйіршікті құрамы, олардың формасы, жыныстың химиялық құрамы, тесіктің шығуы, сонымен қатар, кең жəне тар тесіктер мөлшерлерінің арақатынысымен қамтамасыз етіледі. Тесікті ортаның қасиеттері үлкен дəрежеде тесікті арналардың өлшемді мөлшеріне тікелей қатысты болады. Шамасы бойынша, мұнайлы қабаттардың тесікті арналары шартты түрде 3 топқа бөлінеді :

1. Түтіктілігінен артық 0,5мм өлшемді мөлшері 0,5мм аса тым;

2. Түтіктілігі 0,5-0,0002мм

3. Түтіктілігі жуық 0,0002мм кем;

Ірі арнвлар мен тесіктер бойынша мұнай, газ жəне судың қозғалысы еркін өтеді, ал түтіктілері бойынша түтікті күштердің басым қатысуы кезінде. Түтіктігіне жуық арнвларда сұйықтардың арна қабырғасының тарту күші мен тоқтап қалатындығы соншалықты (арна қабырғаларының арасындағы

қашықтығы аз болатындықтан ондағы сұйық қабырғалар материалының молекулярлық күштері əсер ететін аясында болады), мұның өзі, іс жүзінде табиғи жағдайларда соларда жылжи алмай қалады. Тесіктері түтіктілігіне жуық арналармен ұсынылатын жыныстар тесіктілігіне қарамастан іс жүзінде сұйықты өткізбейді. Бұл сұйықтар мен газдарға арналған мұнайдың жақсы

коллекторлары – негізінен қимасы жеткілікті, сонымен қатар, түтіктілігіне жуық тесіктері болатын түтікті арналарда ұсынылатын тесікті сол жыныстар Айтылғаннан шығатыны : табиғи жағдайларда қысымның түсіп кетуі кезінде сұйық пен газ қозғалысы барлық қуыстарында бола бермейді. Коллектордың толық тесіктілігімен қатар ашық тесіктілік коэффициенті, сонымен қатар, коллектордың статистикалық жəе динамикалық пайдалы сыйымдылықтарын сипаттаушы коэффициенттері ұғымдары да енгізілген. Ашық m тесіктілік коэффициентін тесіктерді ашық жалғастырушы көлемінің үлгі көлеміне қатынасын атау қабылданған. Коллектордың статистикалық пайдалысыйымдылығы мұнай немесе газбен толтырылуы мүмкін тесіктер мен қуыстардың көлемін сипаттайды. Сұйықтың қасиеттері мен сипаты тесікті ортада блоатын қысымдардың түсіп кетуіне қатысты жыныстың сол немесе басқа бөлігінің беткі сұйықтары тесіктерде қозғалмай қалады. Бұған жыныстың бетіндегі жылжымайтын қабыршқтар, түтікте тұрып қалатын сұйық жəне т.б

кіреді. Коллектордың динамикалық пайдалы сыйымдылығы қабатта болатын жағдайларда мұнай мен газдың сүзілуі арқылы тесіктер мен қуыстардың салыстырмалы көлемін сипаттайды.

Тесіктілікті анықтау үшін тесіктер мен үлгінің көлемдерін, түйірлер мен үлгі көлемдерін немесе үлгі мен түйірлердің тығыздығын білсе жеткілікті. Осы шамаларды анықтаудың көптеген əдістері бар жəне соған сəйкесті тау жыныстары тесіктілігі шамаларын бағалаудың да көптеген тəсілдері бар. Үлгі көлемін анықтау үшін И.А. Преобреженскийдің сол сұйықтықтағы жəне ауадағы жыныстың сұйықпен қанығуын таразылау əдісі жиі пайдаланады. Жыныстың көлемін сол сұйықпен қанықтырылған үлгіні батыру кезінде

сұйықтың ығыстырылған көлемі бойынша табуға болады. Үлгінің сұйықпен қанығуынан , егер, парафиндеу əдісі (Мельчер əдісі) қолданылса, құтылуға болады. Бұл кезде жыныс үлгісін суда таразылау тəсілін қолданар алдында парафиннің жұқа қабатымен қаптайды. Оның көлемі парафиндеуге дейін жəне одан кейінгі массасы бойынша анықталады. Парафиндеу əдісі көп еңбекті қажет етеді жəне анықтау дəлдігін жоғарлата алмайды.

Үлгі көлемін сондай-ақ, оған дұрыс геометриялық формалары берілетін болса, өлшемді мөлшерлері бойынша анықтауға болады, ал тесік көлемі таразылау əдісі бойынша есіктің көлемі бұл кезде сұйық толтырылған вакуумде қанықан жыныс массасы мен құрғақ үлгі массаыс арасында айырмашылығы болады. Соған орай, қанықтыру жəне таразылау əдістерімен тесікті толықтай анықтаумүмкін емес, өйткені, тесіктің бір бөлігі тесікті қанықтыру деп аталатын сұйықұпен толтырылмайды. Сондықтан тесіктердің көлемін түйір-лердің көлемі бойынша жиі кездестіріп табады. Бұл үшін пикнометрлер мен

арнайы приборлар сұйықтық газдық порозиметрлер пайдаланады. Поро-

зиметрлер сондай-ақ, ашық тесікті іздеп табу үшін де қолданылады.

Газдық порозиметрлердің əрекет ету принципі Бойль-Мариоттың заңына негізделген : газ немесе қысым жүйесіндегі көлемдерін өзгерту арқылы алынған деректер бойынша бөлшектер мен тесіктердің көлемін есептейді. Сұйықтықты порозиметрде керосин вакумде алдын-ала қанықтырылған түйірлер немесе үлгіприбор камерасына қатты денені орналастырған сұйықтың ығыстырылған көлемі бойынша анықталады. Үлгінің тесіктілігін қандай да бір қимадағы тұтастай үлгі ауданына тесіктер ауданының арақатынасы түрінде ұсынуға болады. Осының негізінде тесіктілікті микроскоп арқылы ауданды өлшеуге

немесефотосурет бойынша осы аудандардың арақатынастарын анықтауда негізделген əдістердің көмегімен бағалайды. Тесіктердің өзара байланыстылығын дəрежесін зерделеу кезінде қарама-қарсылықтыстығы үшін соңғыларын

кейде боялған балауыздар немесе пластикалармен толтырады.

Тесіктілікті өлшеу əдістерін таңдау кезінде коллектордың ерекшелігі мен

қасиеттерін ескеру қажет. Құмдар үшін ашық жəне толық тесіктілік шамалары іс жүзінде бірдей. А.А.Ханиннің деректері бойынша құмды тастар мен алевролиттерде толық тесіктілігі ашықтылығынан 5-6% артық болады. Тұйықталған тесіктердің көлемі əктер мен туфтарға тəн. Ашық тесікті, алевролит жəне құмды алевролит қабаттарымен түзілген газдық коллекторлардың жынысы тесіктілігін бағалау кезінде газдық порозиметрлер көмегі арқылы газометр тəсілдерімен өлшенуі тиіс. Олардың тесіктілігі осы жыныстарды керосинмен қанықтыру кезіндегіге қарағанда əлдеқайда үлкен

болып шығады.

Газометрлік тəсілді сондай-ақ, керосинмен қанықтыру кезінде талқандалатын жыныстың тесіктілігін сонымен қатар, тесіктілігі бəсеу (5%кем) үлгілерді өлшеу үшін қолданылады, өйткені, соңғы жағдайда үлгіні жабатын керосин қабыршағының көлемі салыстырмалы тесік көлемі болып шығады, мұның өзі, анықтау нəтижелерін тым бұрмалауға əкеліп соғады.