2. Шөгінді таужыныстар дегеніміз не? Пайда болуына байланысты қандай түрлерге бөлінеді?

Шөгінді тау жыныстар басқа жыныстардың бұзылуы арқылы жəне

сыртқы геологиялық процестердің пайда болуы нəтижесінде негізінен суда көбнесе ауа ортасындағы тау жынысының немесе минералдың шөгуінен құралады. Шөгінді жыныстар пайда болуына байланысты үш топқа бөлінеді:

шөгінді(терригенді) сынықты, органогенді жəне химогенді.

Шөгінді сынықты таулы жыныстар минералдардың жəне басқа тау жыныстарының сынықтарынан тұрады, органигенді жыныстар тірі

организмдердің қалдықтардан құралған. Химогенді шөгінді таулы жыныстар химиялық элементтерден жəне сулы ерітіндіден бөлінген минералдардан құралған. Қарапайым шөгінді сынықты жыныстарға-құмтастар алевролитттер, шөгінді органогенді жыныстарға-əктас, бор, көмір, таулы сланецтер мұнай, ал

шөгінді химогенді жыныстарға-тастұз, гипс, олитті əктəс жатады.

Мұнайшы геологқа шөгінді тау жыныстардың зор мəні бар, себебі бұл жыныстарда дүние жүзінің мұнай жəне газ қорының 99% орналасқан. Мұнай жаралудың органикалық теориясы бойынша бұл жыныстар көмірсутектердің генераторы болып есептеледі. Осыған орай тау жыныс мұнайды жəне газды, суды өзінде сақтау үшін олардың кеуектері жəне жарықшақтары, каверналары болуы керек. Осы кезде мұнай жəне газ шоғырлары шөгінді сынықты жыныстарда, содан кейін органогенді жыныстарда, соңынан карбонатты химогенді жыныстарда орналасады.

Жер қабатында мұнайды жəне газды өзінде сақтай алатын жыныстар басқа жыныстармен кезектес орналасу керек, себебі олар изолятор ролін

атқарады.

3.Минерализация дәрежесі бойынша қабаттық сулар қандай түрлерге бөлінеді?

Бір жəне сол қабатта жатушы мұнайлы су қабаттық судың осы мұнайлы қабатқа қатынасы бойынша аталады.Ол, əдетте, мұнайлы жəне газ қабаттарының төменгі аймақтарында қайда тиімді байлам жармасында өзбетінше суы бар қабаттары бөлініп шығады. Табандық немесе кенерелі деп,шоғырдың асты жəне сонның айналасында коллектордың тесіктерін толтырушы суды атайды. Қайда кенерелі сулар антиклиналдық қатпарлардың шайылған жоғарғы бөліктерінде немесе мұнайлы бар қабаттар.Аралық деп, судың мұнайы бар қабатының өзінде жатушы сулы қабатшаларға ұштастырылуын атайды. Жоғарғы жəне төменгі сулар мұнайы бар қабаттың жоғарғы жəне төменгі таза сулы қабаттарға ұштасады. Шоғырдың мұнайлы жəне газды бөліктерінің тиімді қабаттарында да

суы бар. Бұл шоғыр құрылған уақыттан бері қалған суды қалдықты деп атайды.

Қабаттардың байланыстық суы бар жəне тиімді бөліктері біртұтас гидродинамикалық жүйесі жəне кен орнындарын пайдалану кезінде шоғырды қоршаушы резервуардың суы бар бөлігі ықпал жасамайтын қабаттық сұйықтардың қасиеттері мен қабаттық қысымының əр түрлі өзгерістері болып табылады. Жоғарыда айтылғанынан шығатыны: қабаттық су екі топқа бөлінуі тиіс. Бірінші тобы – мұнай қабаттында байланыстық жəне ұсталынып қалған түрлеріне бөлінетін суы. Екінші тобы мұнай қабатының суы бар бөлігінде жаушысы. Екінші тобы

а) пішіндік кенералік;

б) жоғарғы пішіндік (жоғарғы кенералік);

в) табандық жəне

г) аралықты суларға бөлінеді.

Мұнай қабатында бұдан басқа қашқан сулар қосылуы мүмкін, яғни, бақа мұнай немесе су қабаттарыныа, жерасты сулары немесе қабатқа жасанды енгізілген сулар.

Судың минерализациясы – суда еріген тұздардың құрамы. Қабаттық суда үнемі бірнеше тұздар еріген күйде болады. Минерализация дәрежесі бойынша сулар:

1.тұздық(50г/л)

2.тұзды(10-50г/л)

3.тұздылау немесе ащы(1-10г/л)

4.тұщы(1г/л)

Қабат суларының минерализациясы қабат тереңдеген сайын өседі.

Алғашқы екі қасиеті судың минералдану атқарымы болып табылады, яғни судағы құрамын да тұздың ерітілген түрінде немесе басқа да мөлшері.Мұнайлы кен орындары суларының минералдануы тұщы суда бірнеше жүздеген г/м3, қойыртылған тұздықтарда кг/м3 дейін ауытқиды. Қабаттық суларға кіруші негізгі минералдық заттары натрийлі, калий, кальций, магний тұздары жəне кейбір басқа да металдар болып саналады. Қабаттық сулардың негізгі тұздары

хлорид, сілтілі металдар карбонаттары болып табылады. Мұнайға жақын тұстарында сульфаттар сирек кездеседі. Көптеген қабаттық сулар иод, бром, амонийдың жоғары құрамымен ерекшеленеді. Қабаттың суларда газдар, ал кейде күкіртті сутегінің едəуір мөлшері болады. Қабаттақ сулардың құрамы қабат жынысының минералдық құрамыменғ оның гидрогеологиялық режим сипатымен, қабаттың пайда болу мерзімімен, температуралық жағдайымен қабаттық қысымның шамасымен анықталады. Көп жағдайда қабатта нафтендік жəне майлы қышқылдардың аниондары мен көбіктері болып саналатын органикалық заттар болады. Кальций үлкен мөлшері болатын кермекті (тұзды көп) суға нафтенеттер кальций көбігі түрінде ерітіндіден келіп түседі. Органикалық заттар суға мұнайдан өтіп, қабаттан мұнайды ығыстыру кезінде сулардың мұнай шайқау қасиеттеріне ықпал етеді. өнеркəсіптік маңызы бар су алмасуының аймағында болады. Алайда, кейбір қабатқа тұщы сулардың ішінде мұнай бар қабаттар мен беткі пайдалану тұстары арасында болатынгидродинамикалық байланыспен қамтамасыз етіледі. Мұнайы тұщы су немесетұзы төменгі қойыртпалығымен сипатталушы сулармен бірге жататын көптеген

кен орындары да бар. Сондықтан, мұнай қабатының гидродинамикалық

байланысының беткі пайдалану көздерімен болуы əрдайым мұнайды ұстап шаюмен жəне шоғырдың бұзылуымен жүре бермейді.