21.Таужыныстардың коллекторлық қасиеттері?

Өткізгіштік коллектордың өткізгіш қабілетін сипаттаушы маңызды параметрі, яғни, мұнай мен газдың ұңғыма забойларына өткізу бейімділігі. Табиғатта абсолютті өткізбейтін денелер жоқ. Алайда, мұнай қабаттарында қысымның сəл төмендеп кетуі кезінде көптеген жыныстар, солардағы тесіктердің тар болуымен сұйықтар мен газдар үшін іс жүзінде шамалы немесе

мүлдем өткізбейтін болып шығады.

Шөгінді жыныстардың көпшілік бөлігі сол немесе басқа өткізгіштікті

иемденген. Осы жыныстардың тесікті кеңістігі түтіктігісіне жуық тесіктерінен басқа, сондай-ақ, өлшемді мөлшері үлкен тесіктермен дн қосылады. Эксперименттік деректер бойынша мұнайды ұстап тұрушы коллекторлар тесіктері басым көпшілік бөліктерінің диаметрлері 1 мкм асады.

Мұнай жəне газ кен орындарын пайдалану үрдісінде сұйық пен газ немесе олардың қоспалары тесікті ортасында сүзу əртүрлі болуы мүмкін-мұнай, су жəне газдың немесе су мен мұнайдың , мұнай мен газдың бірлесе немесе тек мұнай немесе газдың қозғалысы. Бұл кезде аталған кезені үшін бір жəне сол тесікті ортаның өткізгіштігі кезеңнің мөлшерлік жəне сапалық құрамына қарай, сонда əртүрлі болады. Сондықтан мұнайды ұстап тұрушы қабаттардың жыныс өткізгіштігі сипаттамасы үшін абсолюттік, тиімді жəне салыстырмалы

өткізгіштік ұғымдары енгізілген.

Жыныс физикалық қасиеттерінің сипаттамалары үшін абсолюттік өткізгіштік пайдаланылады. Абсолюттілікке жынысқа қатынасы бойынша химиялық инерттік, қандай да бір кезеңі ғана сонда болуы кезінде анықталатын тесікті ортаның өткізгіштігі деп ұғыну қабылданған. Оны бағалау үшін əдетте, ауа немесе газ пайдаланылады, өйткені, сұйықтың физикалық-химиялық

Қасиеттері ықпалымен оның өткізгіштігіне тесікті ортадағы сұйықтардың қозғалуы кезінде белгіленеді. Кезеңділігі деп, көп кезеңді жүйелердің тесіктерінде блоуы немесе қозғалысы кезінде аьалған газ немесе сұйық үшін жыныс өткізгіштігін атайды. Оның шамасы жыныстың физикалық қасиеттеріне ғана емес, сонымен бірге, тесікті кеңістіктің сұйық немесе газбен қанығу дəрежесіне жəне олардың физикалық-химиялық қасиеттеріне тікелей қатысты болады. Тесікті ортаның салыстырмалы өткізгіштігі деп, аталған кезеңіне арналған абсолюттілігіне осы ортаның тиімді өткізгіштігі қатынасын атайды. Тау жыныстарының өткізгіштігін бағалау үшін əдетте,қысым градиентіне пропорционалды жəне динамикалық жабысқақтығына кері пропорционалды тесікті ортада сұйықты сүзу жылдамдығы бойынша Дарсидің сүзудің сызықты заңы пайдаланылады:

Q/F=k*1/m*P/L

Мұндағы V- сызықты сүзу жылдамдығы;

Q-уақыт бірлігіндегі сұйықтың көлемді жұмсалуы;

M-сұйықтың динамикалық жабысқақтығы;

F-сүзу ауданы;

L-тесікті ортаның ұзындығы;

Тау жынысының тесіктерін сонда қуыстардың бар болуымен түсіндіруге

болады. Толық тесіктілік ш коэффициенті деп f жыныс үлгісіндегі тесіктердің V қосынды көлемінің соның көрінісіне V қатынасын атайды. Тесіктілік бірдік үлестері немесе пайыздарында өлшенеді. Тесіктер жəне басқа да қуыстардың

шығуы бойынша бірінші жəне екінші топтарға бөлінеді. Біріншісі түйірлер

арасындағы қуыстар жыныстың шөгінді жинақталуы жəне қалыптасуы

құралатынқабатталу жазықтықтары арасының аралықтары кіреді. Екінші

тесіктері жыныстың азая түсуі салдарынан сызаттардың туындауы, еріп жуылуы, жыныстың сынып ұсақталуының келесі үрдістері нəтижесінде құрылады ( мысалы, доломиттену) жыныстың тесікті кеңістік құрылымын бөлшектердің түйіршікті құрамы, олардың формасы, жыныстың химиялық құрамы, тесіктің шығуы, сонымен қатар, кең жəне тар тесіктер мөлшерлерінің арақатынысымен қамтамасыз етіледі. Тесікті ортаның қасиеттері үлкен дəрежеде тесікті арналардың өлшемді мөлшеріне тікелей қатысты болады. Шамасы бойынша, мұнайлы қабаттардың тесікті арналары шартты түрде 3 топқа бөлінеді :

1. Түтіктілігінен артық 0,5мм өлшемді мөлшері 0,5мм аса тым;

2. Түтіктілігі 0,5-0,0002мм

3. Түтіктілігі жуық 0,0002мм кем;

Ірі арнвлар мен тесіктер бойынша мұнай, газ жəне судың қозғалысы еркін өтеді, ал түтіктілері бойынша түтікті күштердің басым қатысуы кезінде. Түтіктігіне жуық арнвларда сұйықтардың арна қабырғасының тарту күші мен тоқтап қалатындығы соншалықты (арна қабырғаларының арасындағы

қашықтығы аз болатындықтан ондағы сұйық қабырғалар материалының молекулярлық күштері əсер ететін аясында болады), мұның өзі, іс жүзінде табиғи жағдайларда соларда жылжи алмай қалады. Тесіктері түтіктілігіне жуық арналармен ұсынылатын жыныстар тесіктілігіне қарамастан іс жүзінде сұйықты өткізбейді. Бұл сұйықтар мен газдарға арналған мұнайдың жақсы

коллекторлары – негізінен қимасы жеткілікті, сонымен қатар, түтіктілігіне жуық тесіктері болатын түтікті арналарда ұсынылатын тесікті сол жыныстар Айтылғаннан шығатыны : табиғи жағдайларда қысымның түсіп кетуі кезінде сұйық пен газ қозғалысы барлық қуыстарында бола бермейді. Коллектордың толық тесіктілігімен қатар ашық тесіктілік коэффициенті, сонымен қатар, коллектордың статистикалық жəе динамикалық пайдалы сыйымдылықтарын сипаттаушы коэффициенттері ұғымдары да енгізілген. Ашық m тесіктілік коэффициентін тесіктерді ашық жалғастырушы көлемінің үлгі көлеміне қатынасын атау қабылданған.